پل در معماری اسلامی – قسمت دوم

پل علاوه بر قرارگیری در مسیر راههای ارتباطی باید در مکانی قرار گیردکه از نظر استراتژیک قابل حفاظت باشد زیرا در جنگها تصرف و کنترل این ابنیه از نکات کلیدی در پیروزی محسوب می شده است. ساختن ابنیه ابی به لحاظ پیچیدگی و مشکلات فنی مدتها بعد از یکجانشینی و اغاز تمدن شروع می شود اگرچه این نوع ابنیه نیز در ایران سابقه چند هزار ساله دارد . (سدهای مخزنی وانحرافی از سه هزار سال پیش تا کنون به تعداد زیاد در ایران ساخته شده ولی تنها شصت سد تاکنون مشخص شده و احتمالا مورد بررسی قرار گرفته) اکثر سدهای قدیمی ایران به علت پر شدن مخزن سد از رسوبات رودخانه دیگر قابل بهره برداری نیستند.

گرچه پل از لحاظ کالبدی ضعیف تر از سد می باشد ولی وجود بسیاری از پلهای ایران گواه استفاده وسیع و پایداری و مقاومت بسیار خوب این ابنیه در گذر زمان بوده است.(اثار به جا مانده از قدیمی ترین پل در ایران به قرن هشتم قبل از میلاد بر روی رودخانه ارس که توسط اوراتورها احداث شده برمی گردد)در دوره های بعد نیز احداث پل کماکان ادامه پیدامی کند و(استروناخ) باستان شناس انگلیسی در اوایل سده اخیر اثار به جای مانده از پلهای هخامنشی را در اطراف پاسارگاد کشف کرده است.

پل

 ایران سرزمینی باران خیز نیست و رودهای پرآب و عمیق در آن کم یافت می شود.ولی با این وجود به دلیل وسعت بسیار زیاد امپراتوریهای گذشته در ایران و احتیاج به راههای ارتباطی مطمئن از روی رودخانه ها و مسیلها وجود پل امری حیاتی برای کشور بوده است.لزوم احداث پل و عام المنفعه بودن ان در مبانی مذهبی نیز ذکر شده چنانچه در کتاب اوستا امده است:( احداث پل از کارهای نیکو محسوب می شود)

شاید بتوان گفت مسائل فنی در رابطه با احداث پل پیچیده تر از هر بنای دیگری است زیرا پل نه تنها باید مانند سایر ابنیه در مقابل عوامل اقلیمی از قبیل تابش افتاب ، باد ، نزولات جوی ، یخبندان و نوسان درجه حرارت مقاومت کند بلکه بدنه ان باید در برابر فرسایش مداوم ، جریان اب ، سیلهای خروشان متناوب و سنگهای غلتان داخل رودخانه تاب تحمل داشته باشند.لذا جهت بنای پلها از مصالح مقاوم و پایدار مانند سنگ و اجر استفاده می شده است. همچنین ملات ان از نوع ملاتهای اهکی و ساروج که در مقابل اب مقاوم می باشند بوده است.

به منظور احداث پل مقاومت خاک زیر ان بسیار مهم بوده و لذا سعی می شده تا حد امکان پل را بر روی بستر صخره ای بنا  کنند.همچنین برای شالوده و پایه های پل احتیاج به سنگهای بسیار مقاوم چه از نظر کیفیت وچه از نظر کمیت بوده بنابراین امکان دسترسی به ان نوع مصالح نیز امری مهم در تعیین محل پل بوده است. مطلب سوم اینکه شدت و نحوه ی جریان اب نیز اهمیت خاصی در تعیین محل پل داشته است و سعی می شده پلها را در نقاطی که سرعت و شدت جریان اب کمتر است بنا کنند.(در دوره ی ساسانی برای حفاظت بیشتر پایه ی پلها ایجاد سطوح پهن در زیر انها متداول می شد.) بدین ترتیب علاوه بر پیوستگی بهتر بین پایه های پل جریان اب به صورت منظم تری ادامه پیدا می کندو فرسایش و تخریب کمتری ایجاد می نماید.

نمونه ی این سطوح پهن در زیر پل سی و سه پل و پل خواجو وجود دارد. پل خواجو بر روی رودخانه زاینده رود در طی قریب به ۴۰۰ سال گذشته علاوه بر مسیر ارتباطی مرکز تجمع وتفریح و تفرج مردم شهر باستانی اصفهان بوده است.

عملکرد پل

در گذشته پلها عمدتا در مسیر راههای کاروان رو بر روی رودخانه ها و مسیل ها ساخته می شده اند ولی عملکرد پل فقط از جهت ارتباطی نبوده و شامل موارد دیگری نیز می شده که در زیر به انها اشاره خواهد شد:

  1. از زمان هخامنشیان بسیاری از پلها عملکرد دوگانه پل و سد داشته اند. بدین ترتیب اب برای مواقع کم ابی ذخیره می شده. همچنین این پل-سدها عمل تقسیم اب را نیز انجام می دادند و بخشی از اب رودخانه به نواحی که دسترسی به اب نداشته فرستاده می شده در نتیجه ضمن گسترش کشاورزی و ابادانی در اطراف مراکز جمعیتی تاثیر بسیار مثبتی بر اقلیم و اب وهوای روستاها و شهرهای مجاور رودخانه خصوصا در مناطق گرم و خشک داشته اند و باعث افزایش رطوبت هوا و کاهش نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز می شدند. این مطلب را می توان در شهرهایی مانند اصفهان و فلاورجان و سایر شهرها و روستاهای مجاور زاینده رود که در عین قرار گرفتن در حاشیه کویر دارای اقلیم نسبتا معتدل می باشند مشاهده نمود.از این گونه پلهاکه عملکرد دوگانه داشته اند باید از بند دختر در شمال غربی تخت جمشید-دوره ی هخامنشی و بند میزان بر روی رودخانه کارون-دوره ساسانی و بند امیر در ۱۵کیلومتری جنوب تخت جمشید بر روی رودخانه کر-دوره ال بویه و پل شوشتر و پل دزفول بر روی شعبات رودخانه کارون و همچنین پل خواجو بر روی رودخانه زاینده رود نام برد.
  2. در کنار و در زیر بسیاری از پل ها اسیابهای ابی می ساختند و از جریان آب برای گذراندن سنگ آسیاب استفاده می کردند. دراین رابطه می توان از پل گرگر در شوشتر بر روی رودخانه دز(هر دو از شاخه های کارون) و بند امیر بر روی رودخانه کر در فارس نام برد.
  3. پلها محل خوبی برای کنترل راهها و کاروانها بوده اند و اغلب بر روی پلها ایستگاههای پاسداری وجود داشته و بعضی از پلها مانند پل گرگر در شوشتر و پل اوراتورها قرن هشتم قبل از میلاد بر روی رودخانه ارس دروازه شهر نیز محسوب می شده اند.
  4. بر روی پلها عوارض مال التجاره هم اخذ می شده است. پل شهرستان بر روی رودخانه زاینده رود و پل دختر بر روی رودخانه ارجان و پل اق قلعه بر روی رودخانه گرگان رود دارای اطاقهایی در یک سمت پل جهت بازرسی و اخذ عوارض بوده اند.
  5. از لحاظ استراتژیک پلها نقش مهمی در ارتباط بین خط مقدم جنگ و پشت جبهه جهت ارسال تجهیزات و اذوقه داشته اند و تسخیر پلها به منظور فتح شهرها و کشورگشایی نقش مهمی داشته است.به همین دلیل پلها عملکرد دژ دفاعی نیز داشته اند و می توان در این مورد پل سی وسه پل و خواجو در اصفهان را نام برد.
  6. و بالاخره در داخل شهرها پلها محل اجتماع و گردهمایی مردم و همچنین تفریح و تفرج و خرید و فروش بوده است.

پل دختر

پل دختر

 

جهت دانلود فایل pdf روی تصویر زیر کلیک نمائید.

سبد خرید خالی است