نگاهی بر مدارس قدیم ایران- بخش دوم

 3- مدرسه ضیائیه یزد

این بنا که به «زندان سکندر» نیز شهرت دارد، در محله فهادان و در مجاورت بقعه دوازده امام واقع شده و ساختمان آن در سال ۶۳۱ هـ.ق توسط مولانا ضیاء الدین حسین رضی بن مولانا شرف الدین علی، شروع و در سال ۷۰۵ هـ.ق توسط پسران وی، شرف الدین علی و مجدالدین حسن، پایان یافت. مولف «تاریخ یزد» در توصیف این مدرسه آورده است : «مدرسه مروح عالیست و درگاهی رفیع با دو منار بتکلف دارد و تمام مدرسه به کاشی تزیین داده و قبه و زاویه و کتابخانه نیکو دارد و باغچه معتبر در خلف مدرسه دارد و دو آب درین مدرسه جاری است ...»

کتاب «تاریخ جدید یزد» علاوه بر توصیفات فوق، از حمامی نیکو در مقابل مدرسه یاد کرده و مناره مدرسه را بی نظیر دانسته است. به نوشته مولف این کتاب، مدرسه ضیائیه در زمان مولانا مجدالدین حسن، معدن درس و فتوی بود و تمام اکابر و علما و فضلا در درس او حاضر می شدند و علامه زمان خود بود. امروزه از بنای اولیه مدرسه، گنبدخانه مرتفع آن و آثاری از بناهای مجاور گنبدخانه برجای مانده که در دوره اخیر تعمیر و بازسازی شده اند.

گنبدخانه با خشت خام ساخته شده و دارای گنبدی از نوع دوم پوسته پیوسته است. اندازه هر یک از اضلاع چهار دیوار گنبد ۸۰/۸ متر است. از کتیبه های سرتاسری بنا اثر چندانی باقی نیست. خطوط کتیبه ها کوفی است و قابل مقایسه با انواع مدرسه کمالیه، مدرسه حسینیان و بقعه فهادان می باشد.

استاد محمد کریم پیرنیا در پیرامون گنبد این بنا می نویسد : «این گنبد که از پای تا سر با خشت خام ساخته شده از درون دارای شکنج های رسمی و گاورف و پتکانه و گریواره و آرایش گچی و نقش های رسمی لاجورد و زر است. و از بیرون بر روی چنبره خشتی با پتکانه و رخبام نهاده و نمای برو پیش همه یزدی بندی و سیمگل است که زغره های گچی داشته و به نظر می آید که فقط پوسته روبین گنبد آجر بوده است.» این گنبد از نظر شکل و کاربندی زیرین آن، از نمونه های بسیار ارزنده هنر معماری ایران در قرن هفتم هجری است و برای ساخت گنبدهای بعدی، سرمشق بوده است.

مدرسه ضیائیه در دوره اخیر تعمیر و مرمت شده و به شمار ۷۷۰ به ثبت تاریخی رسیده است.

مدرسه ضیائیه یزد

زندان سکندر

مدرسه ضیائیه یزد

مدرسه ضیائیه یزد

۴- مدرسه دودر مشهد

این مدرسه در انتهای بست شیخ بهایی و مجاورت صحن جدید الاحداث حرم مطهر (جمهوری اسلامی) قرار دارد و از آثار دوره تیموری میباشد. مدرسه توسط امیر یوسف خواجه از امرای زمان شاهرخ میرزا در حدود سال ۸۴۳ هـ.ق بنا شده و بر همین اساس به نام یوسفیه معروف بوده که در دوره اخیر به جهت داشتن دودر به مدرسه دو در شهرت یافته است (امروزه یکی از دودر اصلی مدرسه را مسدود کرده اند). بنای مدرسه در دورههای بعد از جمله در زمان صفوی تعمیر و مرمت شده است.  نقشه مدرسه به فرم متداول چهار ایوانی است که در فواصل ایوانها؛ ۳۲ حجره در دو طبقه قرار گرفته است. صحن مدرسه به شکل مربع و به ابعاد ۲۰ × 20 متر میباشد. در چهار گوشه بنا؛ چهار فضای گنبدداروجود دارد که دو گنبد شمال شرقی و شمال غربی آن از بین رفته اند.

سردر ورودی نیز به دلیل خرابها و تعمیرات صورت گرفته فاقد تزیینات میباشد. اما در قسمت داخلی سردر آثاری از تزیینات و کتیبه به چشم میخورد. در قسمت بالای در ورودی یک نوار کتیبه ای وجود دارد که از سمت راست بدنه شروع شده و بعد از گذشتن از بالای ورودی، در سمت چپ خاتمه مییابد. این کتیبه تاریخی با کاشی معرق به خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی کار شده و متن آن چنین است : «بعد حمدالله و صلواته علی رسوله قداسست هذه العماره فی ایام دوله سلطان الاعظم ضلل الله فی الارضین مغیث المسلمین ابی المظفر شاهرخ بهادر سلطان خلدالله و سلطان باهتمام الاسیر الاعظم غیاث الدین یئسف خواجه بهادر دامت معدلته تقبل الله منه فی محرم سنه ثلث و اربعین و ثمان مائه (۸۴۳ هـ.ق)».

این قابها با اشعار و عباراتی به خط ثلث و نقوش متنوعی مزین شدهاند. بخشی از این قابها صدمه دیده است. پس از گذشتن از ورودی، وارد هشتی چهارگوش و از آنجا وارد صحن میشویم. بدنه و سقف هشتی دارای گچبری است. صحن مدرسه مربع شکل، به ابعاد تقریبی هر ضلع ۲۰ متری است که در اضلاع آن ۱۴ ایوان و حجرههایی در دو طبقه قرار گرفته است. ازاره دور صحن تماماً از سنگ صیقلی سیاه رنگ پوشیده شده و بقیه بدنه از آجر ساخته شده و تنها در بالای طاقها از تلفیق آجر و کاشی با طرحهای هندسی استفاده شده است. ازاره غرفهها و حجرهها نیز از همان سنگ سیاه و بالای آن نیز دارای پوشش گچی ساده است. نماهای دور صحن فاقد هر نوع کتیبهای است. ایوان جنوب شرقی مدرسه که در پشت آن هشتی و ورودی مدرسه قرار دارد، با تزیینات گچبری زیبایی تزیین شده است. این گچبریها در طرحهای لوزی و طرحهایی شبیه به آجر چینی دیده میشود. در وسط لوزیها، طرحهای چلیپایی نقش شده

و در وسط هر یک از این طرحها عبارت «الملک لله» به صورت برجسته نگاشته شده است. در کمرگاه ایوان یک نوار کتیبه گچی به خط ثلث برجسته زرد در زمینه فیروزهای رنگ دیده میشود؛ که در دوره اخیر سال ۱۴۰۵ هـ.ق به بنا اضافه شده است. در حاشیه داخلی ایوان، یک نوار پهن کتیبه کوفی بنایی اجرا شده که به صورت برجسته با رنگ زرد بر زمینه فیروزهای نقش بسته است. متن کتیبه، آیه ۲۵۵ سوره بقره است که در سراسر دهانه ایوان چهار مرتبه تکرار شده است. ازاره ایوان از سنگ سیاه صیقلی پوشیده شده است. لچکیهای نمای ایوان با تزیینات تلفیق آجر و کاشی مزین شده است.

ایوان شمال شرقی بنا نیز دارای گچبریهای زیبا می باشد. طرح گچبریها، شبیه ردیفهای آجرچینی است که سرتاسر بدنه ایوان را پوشانده است. در کمرگاه ایوان کتیبهای سرتاسری از گچ و به خط ثلث برجسته زرد رنگ در زمینه فیروهای، حاوی آیات قرآنی است. نمای ایوان نیز با کتیبههای تزیین شده است.

ایوان شمال غربی نیز در تمام بدنه و اطاق، دارای تزیینات گچبری است که شامل لوزیها و طرحهای چلیپایی شکل و عباراتی به خط کوفی بنایی است. در کمرگاه ایوان نیز یک کتیبه سرتاسری به خط ثلث زردرنگ در زمینه فیروهای اجرا شده است که حاوی آیات قرآنی است.

در اطراف این کتیبه نوارهای تزیینی و کتیبههای دیگر کار شده است. در انتهای ایوان، مقرنسهای گچی نقاشی شده است و در نمای بیرون ایوانی، لچکیها با تلفیق آجر و کاشی و نقوش هندسی تزیین شده است. ازاره این ایوان نیز با سنگ سیاه حجاری شده، پوشش یافته است.

تزیینات ایوان جنوب غربی نیز مانند ایوانهای دیگر مدرسه است و سرتاسر سطوح آن با گچبریها و کتیبههایی تزیین شده است. در قسمت انتها و بالای ایوان نیز مقرنسهای گچی نقاشی شده است. در کمرگاه این ایوان کتیبهای گچبری است حاوی آیات قرآنی که به خط ثلث برجسته در زمینه فیروزهای رنگ نوشته شده و مورخ ۸۴۳ هـ.ق تاریخ ساخت بنا است. اطراف این کتیبه نیز نوارهایی تزیینی و کتیبههای دیگری است. در حاشیه جلو طاق، یک نوار کتیبه پهن وجود دارد که به خط کوفی بنائی برجسته زرد رنگ در زمینه فیروزهای رنگ اجرا شده و متن آن «لا اله الا الله محمد رسول الله» است. این عبارات به شکل چهار گوش در داخل یکدیگر قرار گرفته و سرتاسر حاشیه جلو طاق را مزین کرده و ۱۶ بار تکرار شده است. اطراف این کتیبه با یک نوار باریکتر که دارای نقوش تزیینی است، مزین شده است. ازاره این ایوان نیز از سنگ سیاه پوشیده شده است. لچکیهای نمای ایوان چون دیگر ایوانها با آجر و کاشی تزیین شده است.

از چهار فضای گنبددار در این مدرسه تنها دو فضای گنبددار باقی مانده که یکی در گوشه غربی و دیگری در گوشه جنوبی است. این فضاها احتمالاً به عنوان مدرس بودهاند. گنبدهای این فضاها متاثر از معماری تیموری؛ دارای ساقه بلند میباشند. گنبدخانه غربی به دلیل صدمات زیادی که متحمل شده فاقد تزیینات و کتیبه است. اما گنبد روی آن دارای تزیینات است. ساقه گنبد بر روی یک چند ضلعی آجری قرار گرفته است. این سابقه نسبتاً بلند، از نظر تزیینات به سه قسمت تقسیم میشود؛ قسمت تحتانی به صفحات عمودی تقسیم شده که هر یک از دارای طرحهای  طاقی شکل با نقوش هندسی است. در ردیف وسط کتیبهایی کمربندی به خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی از کاشی خشتی وجود دارد که با توجه به نوع کاشیها احتمالاً مربوط به تعمیرات بنا در دوره صفویه است.

قسمتهای زیادی از این کتبیه ریخته و جای آن را گچ گرفتهاند. در بالای این کتبیه عبارت «الملک لله» به خط کوفی زرد در سراسر کتیبه تکرار شده است؛ این کتیبه هم متعلق به دوره صفویه است. بعد از این کتبیه یک نوار پهن تزیینی کار شده که دارای طرحهای محرابی شکل است که داخل آنها با کاشی معرق و نقوش گیاهی تزیین شده است. روی ساقه، بخش اصل گنبد قرار دارد که به صورت دو پوسته اجرا شده است. پوسته داخلی گنبد فاقد هر نوع تزیینی است.

در گنبدخانه جنوبی، سنگ قبری قرار دارد که مربوط به بانی مدرسه، با امیر غیاث الدین یوسف خواجه است. این سنگ قبر به طول ۲ متر، عرض ۶۱ متر و ارتفاع ۵۰ سانتی متر با کتیبهها و نقوش، تزیین شده است. این سنگ مورخ ۸۴۶ هـ.ق و عمل عطاء الله ابن عبدالله ارسلان است. گنبد این بخش نیز همانند گنبد قبلی است؛ هرچند از نظر تزیینات تفاوتهایی با گنبد غربی دارد. ساقه این کمربندی و بالاخره نوار پهن تزیینی مزین شده است. بر بالای این ساقه قسمت اصلی گنبد با پوششی از کاشیهای فیروزهای واقع گردیده و حاشیه تحتانی آن با نقوش هندسی مزین شده است. کتیبه کمربندی ساقه به خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی با کاشی معرق نوشته شده و متن آن اشعاری است که بخشهایی از آن از بین رفته است.

در بالای این کتبیه عبارت «الملک لله» به خط کوفی و رنگ زرد عسلی تکرار شده است. گنبد به صورت دو پوسته ساخته شده که قسمت آهیانه یا پوسته داخلی آن سراسر نقاشی شده است. در وسط آهیانه یک شمسه بزرگ و داخل و اطراف این شمسه طرحهای اسلیمی و گیاهی کشیده شده است. در پایین عرقچین و بالای طاقچههای ساقه گنبد، یک نوار پهن کتیبه قرآنی قرار دارد؛ این کتیبه به خط ثلث سفید در زمینه طرحهای اسلیمی طلائی رنگ، نوشته شده است و در زیر این کتیبه، نواری تزیینی قرار دارد. به غیر از نقاشیهای زیر و پاکار گنبد و کتیبهها، بقیه سطوح گنبدخانه سفید کاری است.

مدرسه دودر

مدرسه دودر مشهد

سبد خرید خالی است