نگاهی بر مدارس قدیم ایران- بخش اول

معماری مدارس قدیم در ایران

بعد از مسجد، مهمترین بنای عمومی از ساختمانهای درون شهری مدرسه است. در اینجا فقط به ذکر اصول آن و اندامهای اصلی مدرسه می پردازیم. فضاهای آموزشی در ایران در واقع سه نوع بوده است:

۱- مکتب خانه: مکان خاصی نداشته است و معمولاً در خانه، بالا خانه، سرکوچه یا در خانه ملا بوده و مقدمات الفبا، قرآن و خواندن را در آن فرا می گرفتند.

۲- مدرسه: در دو سطح بوده است. یکی سطح مقدمات شامل صرف و نحو، ادبیات فارسی، علوم فقهی که در واقع این مقطع حکم مدرسه متوسطه را داشته است.

۳- درس خارج: در بعضی از قسمتهای بنای مدرسه برای درس خارج یا درس تخصصی مکانی در نظر گرفته شده است. درس خارج منحصر به مباحث مذهبی نبوده و درسهایی مثل ریاضیات، موسیقی و ... نیز در آنجا تدریس شده است. افرادی مثل بو علی، زکریای رازی و صدها دانشمند بزرگ اسلامی از این  مدارس بیرون آمده اند.

مدرسه بدلیل شرایط کسانی که در آنجا به تحصیل می پرداختند فضاهای مختلفی داشته است. طلبه ها با مبلغ کمی که در اختیار مدارس قرار می گرفته، زندگی مختصری داشته اند و این خیلی خوب بوده و باعث می شده است تا کوشا و زحمتکش شوند و رنج مردم کم درآمد را بفهمند. به آنها معمولاً حجره ایی کوچک می داده اند که خود آپارتمان یک نفره کاملی بوده است. داخل مدرسه حیاطی سرسبزه با حجره ها و ایوانهایی در اطراف داشته است. جای سمینارها در ایوان های مدارس بوده و بحثهای دو نفری در پیشخان ها انجام می شده است. ایوانچه های جلوی حجره ها نیز محل بحث بوده است.مباحثه های علمی، گاهی به دعوا نیزه می کشیده که در پایان بعد از حلاجی مساله، دوباره با هم روابط دوستانه داشته اند. قسمتی نیز برای درس خارج که سطح تحصیل آنها بالاتر از طلبه های معمولی بوده در نظر گرفته می شده است. (طبقه همکف برای طلبه ها و کارهای آنها و طبقه اول برای طلبه های سطح خارج).

بنابراین ترکیب فضای مدارس به این صورت بوده است: به طور کلی یک حیاط دورنگرا برای اینکه تمرکز حواس داشته باشند که حجره ها و ایوانها دور آن قرار می گرفته است. در ادامه به بررسی مختصر این عناصر می پردازیم:

حجره

حجره یا اتاق طلبه ها معمولاً دارای یک ایوانچه و یک پستو بوده که شکل های گوناگونی داشته است. گاهی اوقات پستوها دو طبقه (به اصطلاح کمرپوش) بوده اند. قسمت پایین آن به صورت آشپزخانه و برای اثاثهای اضافی و طبقه بالای آن محل دنجی هم برای استراحت هم برای مطالعه و هم برای نور گرفتن بوده است. حجره ها معمولاً برای یک نفر و سه نفر بوده و هیچکدام از آنها رو به بیرون مدرسه ساخته نمی شده است. همانطور که گفته شد حجره های طبقه اول برای طلبه های درس خارج که ارتباط کمتری با طلبه های دیگر داشته اند بوده است. در بیشتر مدارس ایوانچه های جلوی حجره های طبقه اول به راهرو تبدیل شده در جلوی حجره ها راهرو و در پشت آنها نیز پستوها قرار گرفته اند. در بیرون مدرسه فقط چند مغازه یا حجره جهت فروش کاغذ دوات، صحافی و غیره بوده است و بقیه چیزها را از بازار تهیه می کردند. تهیه غذا نیز معمولاً از بیرون بوده و اجاقچه ایی نیز در حجره داشته اند.

در بیرون یا گوشه ایی از مدرسه سرویس های بهداشتی مثل مستراح، جوی آب و ... قرار داشته است لباسها را نیز در بیرون از مدرسه می شستند. در مدارس خیلی خوب تاسیسات را بیرون می گذاشتند. مدرسه خان شش دستگاه سرویس داشته که در زیرزمینی در بیرون مدرسه قرار داشته است.

مدرس

فضای درس مدرس است و در اغلب مدارس یکی می باشد. استاد در این محل درس می داده است. بعضی از مدارس مثل مدرسه خان پنج مدرس داشته که یکی متعلق به ملاصدرا و چهار عدد دیگر برای دیگران بوده است. غیر از این، هر مدرسه یک مسجد، نمازخانه و یا کتابخانه ای داشته که در بعضی ها بجای کتابخانه، در مدرس گنجه ای برای نگهداری کتاب در نظر گرفته می شده است.

قدیمی ترین مدرسه که تا به حال چند بار بازسازی شده است مدرسه فخریه سبزوار در شهر شیعه نشین سبزوار می باشد. اصل مدرسه از زمان فخرالدوله دیلمی است و با وجود اینکه بازسازی شده است ولی شکل کلی اولیه را دارد، اتاقهای آن که در حال حاضر دراز هستند تناسب منطقی ندارد. ابعاد آن چیزی در حدود ۱ متر در ۵/۲ متر است که نشان می دهد پستو یا ایوانچه یا هر دو را داشته است. در چهار گوشه آن، مسجد، مدرس، کتابخانه و سرویس ها قرار گرفته اند. هشتی آن به دو راهرو راه داشته که وارد حیاط می شده است.

۱- مدرسه امامیه - بابا قاسم (اصفهان)

این بنا در خیابان هاتف شهر اصفهان، کوچه بابا قاسم، در مجاورت مقبره بابا قاسم واقع شده و از ساخته های قرن هشتم هجری و از قدیمی ترین مدارس طلبه نشین اصفهان است.

بابا قاسم اصفهانی از عرفانی بزرگ نیمه اول قرن هشتم هجری بود که براساس محتوای کتیبه تاریخی مقبره اش، به نظر می رسد مدرسه را یکی از مریدانش به نام سلیمان بن ابی الحسن طالوت دامغانی، در حدود سال ۷۲۵ هـ.ق برای تدریس او ساخته است. بعد از مرگ بابا قاسم نیز همین شخص در حدود سال ۷۴۱ هـ.ق مقبره بابا قاسم را در مجاورت مدرسه می سازد؛ به همین دلیل، مدرسه با مقبره از نظر ساخت و تزئین شباهت هایی به هم دارند. 

کتیبه ها و بخشی از تزیینات کاشی نمای داخلی مدرسه حکایت از آن دارد که این بنا در دوره شاه محمود مظفر (۷۵۹-۷۶۶ هـ.ق) تعمیر و تزئین شده است (البته قطعه کاشی که با تاریخ ۷۵۵ هـ.ق در قسمتی از مدرسه نصب شده، به نظر می رسد که از بنای دیگری به این مکان آورده شده است). در کنار هم قرار گرفتن اسامی مورد احترام شیعه و سنی در این قسمت از کاشیکاری ها حکایت از تزیینات دوره شاه محمود دارد. چرا که قبل و بعد از وی چنین موردی سابقه نداشته و تنها در دوره حاکمیت بی واسطه و مستقیم آل مظفر بر اصفهان است که این همراهی صورت می گیرد. مدرسه بابا قاسم با نقشه چهار ایوانی و به ابعاد ۶۰×50 متر، در دو طبقه ساخته شده و دارای سردر ورودی، صحن، ایوان های چهار گانه، تعدا ۳۲ حجره، تزیینات کاشیکاری و گنبدخانه می باشد. سردر ورودی مدرسه در ضلع جنوبی آن قرار گرفته و به جلوخانی معروف به «جلوخان میرزا امین» باز می شود. تزیینات کاشیکاری و کتیبه تاریخی این سردر از میان رفته است. سردر از طریق دهلیزی به صحن مرکزی راه پیدا می کند. در میانه اضلاع صحن، ایوان ها و در اطراف ایوان ها، طاقنماها و حجره هایی در دو طبقه قرار گرفته است. تعدادی از حجره های طبقه دوم در طول زمان ویران شده است. نمای ایوان ها و طاق نماهای رو به صحن با تزیینات کاشیکاری زیبا، از انواع معرق، خشتی و معقلی و نیز کتیبه های قرآنی مزین شده است. ایوان های شمالی و جنوبی بنا از دو ایوان دیگر برجسته تر بوده و از تزیینات غنی ترین برخوردارند. در داخل پوشش مقرنس و کاشی این ایوان ها، کتیبه های قرآنی و عبارت هایی مانند اسامی معصومین، اسامی خلفای راشدین و احادیث نقش شده است. علاوه بر این تزیینات، بر ایوان ها و نمای بنا کتیبه سرتاسری بزرگی، در دو سطر که هر سطر آن خط متفاوتی دارد، نصب شده است.

مدرسه بابا قاسم

مدرسه امامیه

ایوان جنوبی زیباترین قسمت مدرسه است که گنبدخانه در پشت آن قرار دارد. فضای گنبدخانه نیز دارای تزیینات زیبای کاشیکاری و محراب نفیسی بوده که ظاهراً این محراب به موزه متروپولیتن نیویورک منتقل شده است. بر دیوار شمالی محوطه زیر گنبد، در یک لوح مستطیل شکل به خط بنائی و با کاشیکاری سفید معرق در زمینه لاجوردی، عبارت «عمل الشیخ محمد عمر» را نوشته اند. به نظر می رسد این شخص استاد کاشی ساز بنا بوده است. محراب بنا در شاه نشینی قرار دارد که دارای پوشش مقرنس کاشی است. روشنایی گنبدخانه نیز از نورگیرهایی تعبیه شده در زیر گنبد تامین می شود.

در دوره اخیر تعمیرات گسترده ای در قسمت سردر، دالان ورودی، گنبدخانه، ایوان شمالی، سنگ های ازاره، غرفه های اطراف صحن و تزیینات کاشیکاری بنا صورت گرفته است. مدرسه امامیه یا بابا قاسم به شماره ۱۱۴ به ثبت تاریخ رسیده است.

 

۲- مدرسه خواجه شهاب الدین قاسم طراز (یزد)

این مدرسه که امروزه تنها بخش کوچکی از بنای اصلی آن به جای مانده، در محله شاه ابوالقاسم از محلات قدیمی یزد واقع شده و در سال ۷۳۷ هـ.ق توسط خواجه شهاب الدین قاسم طراز ساخته شده است. نامبرده مسجدی نیز در کنار مدسه خواجه شهاب الدین بنا کرده بود. مسجدی که اکنون در این محل و در کنار حسینیه قرار دارد، بنای جدیدی است که به جای مدرسه قدیمی ساخته شده و از بنای قدیم مدرسه تنها سردر و کریاس آن باقی مانده است. مولف «تاریخ یزد» (قرن ۹ هـ.ق) درباره این مدرسه می نویسد : «هرچند که مدرسه کوچک است، اما تمام را به کاشی تراشیده تزئین کرده و درگاه عالی و قبه نیکو دارد و آب تفت در آن جاری است و القاب در کتابه در مدرسه، به کاشی تراشیده و تاریخ آن را ثبت کرده و ساحت در مسجد مقابل آن را بغایت خوبی ترتیب داده ...» و نیز در کتاب «تاریخ جدید یزد» آمده : «... مدرسه داخل شهر است و مختصر، و تمام به کاشی کرده دو طبقه و گنبدی خوب در صفه اصلی دارد و درگاه منبع و ساخت رفیع و دکان بر چهار طرف و مسجدی مروح مقابل در مدرسه نهاده ... موقوفات بسیار دارد.».

از مطالب«جامع مفیدی» (قرن ۱۱ هـ.ق) نیز برمی آید که در زمان نگارش این اثر، مدرسه خراب شده و فضای مسجد به خانه ها اختصاص یافته است. سردر و کریاس باقی مانده مدرسه، با کاشی های زیبای معرق و کتیبه های تاریخی و قرآنی تزیین شده اند. کتیبه تاریخی بالای سردر به خط ثلث نوشته شده و تنها بخش کوچکی از آن باقی است. کتیبه دیگر سردر، قرآنی و به خط کوفی و از کاشی های فیروزه ای یکپارچه است که بر بالای آنها یک رشته کاشی مشجر تزیینی نصب کرده اند. خطوط کوفی به صورت برجسته در کاشی ایجاد شده و این نوع کاشی در هیچ یک از بناهای دیگر یزد دیده نشده است و آن را در تواریخ یزد دو طبقه نامیده اند. در دو طرف سردر و داخل دو طرح مربع شکل. یک بیت شعر به خط بنایی است. بدنه کریاس مدرسه سراسر پوشیده از کاشی معرق بوده و در اطراف آن سوره فتح به خط نسخ و رنگ سفید کتیبه کردهاند.

سبد خرید خالی است