نگاهی بر مدارس ایران – بخش چهارم

۷- مدرسه منصوریه شیراز

 

این بنا در محله لب آب شیراز واقع شده و در حدود سال ۸۸۳ هـ.ق توسط امیر صدر الدین محمد حسینی از علمای شیراز به نام پسرش امیر غیاث الدین منصور، در محله دشتک شیراز ساخته شده و املاک بسیاری بر آن وقف میشود. امیر غیاث الدین منصور در ریاضی و فنون حکمی تبحر داشته و در این مدرسه تدریس میکرد و بعد از مرگش، وی را در این محل به خاک سپردهاند. مدرسه منصوریه دو صحن دارد. در اطراف صحن نخست حجرههای طلاب و شبستان کوچکی قرار دارد و صحن یا حیاط دوم در اصل باغچهای بوده که در دوره اخیر کتابخانه و سالنی در آن ساخته شده است.

حوزه علمیه منصوریه

حوزه علمیه منصوریه

۸- مدرسه جده بزرگ (اصفهان)

این بنا در بازار بزرگ اصفهان و نزدیک میدان نقش جهان قرار دارد و در زمان شاه عباس دوم به دستور جده بزرگ شاه بنا شده است. نام بانی و یا واقف مدرسه در هیچ یک از کتبیه های موجود در ساختمان مدرسه ذکر نشده ولی در وقفنامه آن از «حورنیام خانم» نامی، اسم برده شده است. شاردن سیاح فرانسوی در سفرنامه خود ضمن اشاره به این مدرسه، آن را از ساخته های یکی از زنان شاه صفی معرفی کرده و می نویسد که ۸۰ سال قبل از ورودی او به ایران، مدرسه جده بزرگ ساخته شده است. تنها کتیبه تاریخداری که از دوره صفویه در این مدرسه وجود دارد، کتیبه ای به خط محمدرضا امامی و تاریخ ۱۰۵۸ هـ.ق است که بر سردر ورودی مدرسه نصب شده و ظاهراً مربوط به اتمام کارهای ساختنانی مدرسه است. مدرسه جده بزرگ در سال ۱۳۳۴ ش تعمیر و مرمت شده که در جریان آن بخش اعظمی از تزیینات کاشیکاری قدیمی با انواع جدید جایگزین شده است. کتیبه این تزیینات در پیشانی ایوان شرقی نصب گردیده است.

مدرسه جده بزرگ بر روی زمینی مستطیل شکل به ابعاد ۴۰×32 متر، با طرح چهار ایوانی و در دو طبقه برپا شده و مشتمل است بر سردر ورودی، هشتی، ایوان های چهار گانه، صحن میانی، حجره هایی در دو طبقه، چاه خانه و وضو خانه (نقشه ش ۱۹). بنای مدرسه از چهار طرف به بافت شهری پیوسته و فقط در جبهه غربی، سردر ورودی آن مجاور معبر قرار گرفته و داری نماسازی و تزیینات است. سردر ورودی دارای یک طاق جناغی محاط در یک قاب مستطیل شکل عمودی است که با تزیینات کاشی هفت رنگ مزین شده است. کاشی ها دارای نقوش اسلیمی و خایی و رنگ های زرد، سبز و آبی فیروزه ای در زمینه آبی لاجوردی می باشند. در بالای درگاه ورودی، کتیبه ای از کاشی به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی و خط محمدرضا امامی نصب شده است. در اطراف ایوان ها و در دو طبقه در مجموع حدود ۶۹ حجره قرار گرفته اند (۳۳ حجره در طبقه همکف و ۳۶ حجره در طبقه فوقانی). حجره های طبقه همکف، به غیر از حجره های زوایا که فاقد صندوقخانه می باشند، در جلو دارای ایوانچه و درعقب دارای صندوقخانه هستند، اما جچره های طبقه فوقانی تنها ایوانچه ای در جلو دارند/ پشت بغل کلیه ایوان ها و حجره ها با تزیینات کاشیکاری از انواع خشتی مزین شده است که عمده آنها در تعمیرات سال ۱۳۳۴ جایگزین کاشی های قدیمی شده اند.

جده بزرگ اصفهان

مدرسه جده بزرگ

۹- مدرسه جده  کوچک (اصفهان)

این بنا در بازار بزرگ اصفهان، بازار قهوه کاشیها قرار دارد و در زمان شاه عباس دوم صفوی، به دستور جده کوچک شاه «دلارام خانم» ساخته شده است. کتیبه سردر مدرسه مورخ ۱۰۵۶ هـ.ق است اما کتیبه سنگی وقفنامه مدرسه تاریخ رجب ۱۰۵۷ هـ.ق را در بردارد. مدرسه جده کوچک در زمینی به ابعاد تقریبی ۲۴×42 متر، با طرح دو ایوانی و در دو طبقه ساخته شده و شامل سردر ورودی، ایوان های شمالی و جنوبی، حجره هایی در دو طبقه، صحن اصلی و صحن فرعی، مدرس و نمازخانه می باشد. مدرسه جده کوچک از چهار طرف به بافت شهری پیوسته و فقط در ضلع جنوبی و قسمت سردر ورودی با معبر مجاور و دارای نماسازی است. نمای سردر مشتمل است بر یک قاب مستطیل شکل که دهانه ای با طاق جناغی را دربر می گیرد. بخش داخلی سردر توسط یک کتیبه، به دو بخش تحتانی و فوقانی تقسیم می گردد. در بخش تحتانی، ورودی مدرسه با در جوبی و در بخش فوقانی پوشش مقرنس و گچ اندود سردر واقع است. کتیبه کاشی سردر به خط ثلث سفید محمدرضا امامی، در زمینه لاجوردی نوشته شده و چکیده آن چنین است : «قد وفقت علیا حضرت المفخمه المکرمه ... جده السلطان ... شاه عباس الثانی الحسینی الصفوی ... ببناء هذه المدرسه المبارکه و وقفها علی الطلبه الاثنی عشریه و جعلت ثوابها هدیه لروح خلف السلاطین العظام ...السلطان صفی میرزا الله یغفرانه و ببئانها نفعها فی الدین و وقفها لتحصیل مادب النشاتین بحق نبی سید الکونین ، کتبیه محمدرضا الامامی ۱۰۵۶».

مدرسه جده کوچک دارای دو صحن اصلی و فرعی است. بخش های اصلی مدرسه در اطراف صحن اصلی که ۱۳ × 19 متر وسعت دارد، گرد آمده اند. کف این صحن ۵۰ سانتیمتر پایین تر از کف ایوان جنوبی و در مجموع ۱۶۰ سانتیمتر پایین تر از کف معبر مجاور است. در وسط صحن، حوضی مستطیل شکل قرار گرفته که در چهار جهت آن محوطه های باغچه کاری شده، قرار دارد. از دو ایوان اصلی، ایوان شمالی با چهار پله سنگی به این صحن راه می یابد. قسمت خلفی این ایوان باز بوده و به صحن فرعی راه پیدا می کند؛ در واقع در اینجا شکل ایوان تنها از جنبه کالبدی اجرا شده ولی  از نظر عملکرد با توجه به باز بودن هر دو سوی آن و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی، نقش متفاوتی یافته است. نمای داخلی این بخش علاوه بر ایوان های متقابل شمالی و جنوبی، شامل حجره های دو طبقه ای است که در اضلاع شرقی و غربی صحن شکل گرفته اند. در اینجا ایوان ها حدود ۷۰ سانتی متر از سازه های طرفین خود مرتفع ترند و بدین طریق بر ایوان ها از نظر بصری و کالبدی تاکید شده است. تنها تزیین بکار رفته در این ایوان ها، تلفیقی از آجر و کاشی است که در قسمت پشت بغل ها با استفاده از آجر و کاشی فیروزه ایی و سیاه جرای شده و طرح های ساده هندسی را نشان می دهد.

در میان اسپر یکی از طاقنماهای جناح شمالی، وقفنامه مدرسه به خط ثلث بر روی سنگ حک شده است : «قد صدر الامر بانشاء هذه العمار المبارکه و بنائها من جانب علیا حضرت المعظمه المطهره ... جده سلطان ... شاه عباس الثانی ... خلدالله تعالی ملکه و هی الناموس العظمی و المخدره الکبری با خلاق الزهراء دلارام خانم و فقها الله لما یحب و یرضی فی تاریخ شهر رجب سنه سبع و خمسین بعد الف». عبارت «بسعی ولی آقا باتمام رسید» نیز به خط نستعلیق در کنار کتیبه فوق حک شده است.

صحن فرعی مدرسه که از طریق ایوان شمالی به آن راه می یابند، در منتهی الیه شمالی مدرسه قرار دارد و در ضلع شرقی آن ایوانی وجود دارد که به فضای نمازخانه راه می یابد. معمار بنا برای حفظ تقارن نمای مقابل و ایوان مذکور، با یک پس نشست به عمق ۵/۱ متر، در ضلع دیگر ایوان مانندی ایجاد کرده است.

 

سبد خرید خالی است