نگاهی بر مدارس ایران – بخش سوم

۵- مدرسه غیاثیه خرگرد (خواف)

این بنا در ۴ کیلومتری جنوب شرقی خواف و کنار جاده خواف به تایباد قرار دارد و یکی از شاهکارهای معماری دوره تیموری و مدرسه سازی ایران میباشد. مدرسه غیاثیه را میتوان از نظر نقشه، ویژگیهای معماری و تزیینات، یکی از نمونههای بسیار موفق دانست. این مدرسه با توجه به کتیبههای موجود، ما بین سالهای ۸۴۱ تا ۸۴۸ هـ.ق به دستور خواجه غیاث الدین پیراحمد خوافی وزیر شاهرخ تیموری و توسط معماران نامدار این دوران قوام الدین و خواجه غیاث الدین شیرازی ساخته شده است. با توجه به کتیبهای که به معرفی معماران میپردازد، ظاهراً استاد قوام الدین شیرازی قبل از اتمام ساختمان مدرسه بدرود حیات گفته و کار ساختمانی و انجام تزیینات مدرسه را غیاث الدین شیرازی به اتمام رسانیده است.

مدرسه غیاثیه خرگرد با نقشه چهار ایوانی و مستطیل شکل، مشتمل بر سردر ورودی، اتاقهای گنبددار، ایوانهای چهارگانه حجرههای متعدد، برجها یا منارهها، تزیینات زیبای کاشی و آجر و کتیبههای تاریخی است. از آنجا که مدرسه از تمام جهات دیده داشته، تلاش شده تا اضلاع مختلف آن نماسازی و تزیین شود، کاری که در دیگر بناهای مشابه کمتر دیده میشود. جبهه اصلی نمای مدرسه رو به سمت شمال شرق دارد و دارای نظمی دقیق و سنجیده است. در بین این ضلع سردر ورودی بنا به صورت ایوانی جاسازی شده و در گوشه این ضلع، دو مناره یا برج که در پایه هشت ضلع و در بالا استوانهای هستند، ساخته شدهاند.

در فاصله میان منارهها و سرد ورودی، طاقنماها، غرفهها و ورودی گنبدخانهها، تعبیه شده که حالت قرینه دارند. منارهها و نمای اصلی با تزیینات کاشیکاری و سنگ مرمر مزین شده که بخش قابل توجهی از این تزیینات و بخش فوقانی مناره ها نیز از بین رفته است. دو ضلع جانبی بنا اضلاع شرقی و غربی با ورودیها، طاقنماهای کم عمق و پنجرهو تزیینات کاشی کاری، نماسازی و تزیین شده است. نماسازی این اضلاع ظاهراً بی ارتباط با طرح داخلی (حجرهها) صورت گرفته و طاقنماهای ایجاد شده در راستای حجرهها نمیباشند. نمای خلفی بنا، وضعیت خاصی دارد به این ترتیب که فضاهای موجود در ضلع جنوبی مدرسه از این نما بیرون زده است. این برجستگیها و سایر قسمتهای نمای خلفی با طاقنماهای کم عمق و تزیینات آجر و کاشی نماسازی شده است.

سردر ورودی بنا ایوان مانندی است که با تلفیق آجر و کاشی و کتیبه تاریخی تزیین شده است. کتیبه مزبور در اطراف در ورودی و پنجره بالای آن، به خط ثلث ممتاز، با کاشی سفید معرق در زمینه لاجوردی نوشته شده است. قسمتی از این کتبیه ریخته و باقی مانده آن چنین است : «... الخاقان ابن الخاقان ابوالمظفر شاهرخ بهادر خان خلد الله تعالی ملکه و سلطانه آفتاب دین و دولت آسمان عدل و داد پادشاه ربع مسکون خسرو صاحب قرآن به سعی العبد الضعیف المحتاج الی الله الوافی پیراحمد بن اسحاق مجد الدین محمد الخوافی فی سنه ثمان و اربعین و ثمانمائه (۸۴۸ هـ.ق)». در قسمت بالا و داخل این کتیبه عبارت «مبارک باد» چندین بار تکرار شده و نام کاتب «جلال جعفر» نیز به خط کوفی بر آن نوشته شده است.

بدنه و طاق سردر ورودی با تزیینات گره سازی آجری، در زمینه کاشی فیروزهای پوشانده شده که در داخل مربعها نام مبارک «الله» با خط کوفی بنایی، با کاشی لاجوردی به چشم میخورد. در سردر ورودی مدرسه و در سمت راست، در داخل طاقچه، کتیبهای وجود دارد به خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی که متن آن «به سعی بنده ضعیف خواجه پیر احمد ریحان» است. ظاهراً نامبرده یکی از استادکاران تزیینات مدرسه و یا مباشر و سرپرست کار ساختمان مدرسه بوده است.

بعد از ورودی مدرسه هشتی مربع شکل گنبدداری قرار دارد که در چهار ضلع آن درگاهایی تعبیه شده است. هشتی مزبور از سمت غرب و شرق و از طریق اتاق کوچک گنبدداری به دو فضای بزرگ گنبددار، واقع در دو گوشه ضلع شمالی بنا، راه پیدا میکند. یکی از این گنبدخانهها به جهت وجود بقایای محراب کاشیکاری، ظاهراً نمازخانه مدرسه بوده و دیگری نیز احتمالاً محل تدریس یا محل اجتماع بوده است.

گنبدخانهها دارای شاهنشینهای وسیعی هستند و از سه ضلع به خارج راه پیدا میکنند. با ایجاد چند قوس بر روی شاهنشینها و گوشههای اتاقها، گنبدهای دو پوش بنا استوار شده که از جالبترین پوششهای بنا به شمار میآیند. پوشش نمازخانه (گنبدخانه سمت راست ورودی) چهار قوس دیوار جسیم دارد که شاهنشینها را پوشانده و بعنوان پایههای قوص دیواری جسیم دارد که شاهنشینها را پوشانده و بعنوان پایههای قوسهای متکی که روی گوشه زده شده، بکار میرود. بر فراز رووس این قوسها یک گریو شانزده ضلعی قرار دراد که نورگیرهایی در آن تعبیه شده است. گنبد بر روی این گریو قرار دارد. قسمت انتقالی گنبد با پوشش مقرنس گچی پنهان شده است. در گنبدخانه سمت چپ بر روی چهار قوس شاهنشینها، قوسهای پیش آمدهای اجرا کردهاند که در گوشهها به هم برمیخورند. بر روی این قوسها یک گریو نورگیردار هشت ضلعی و بر فراز آن گنبد قرار گرفته است. ناهمواری منطقه انتقالی توسط مقرنسهای گچی اصلاح شده است. فضای داخلی گنبد خانهها با کاشی کاری معرق، مقرنسهای گچی و شبکهبندی، تزیین شده است.

مدرسه سنتی

مدرسه غیاثیه

به نوشته مرحوم استاد پیرنیا : «مقرنسهای این مدرسه بعضی به صورت پتگانه و بعضی به صورت چفت آویز (آویخته از سقف) میباشند.» علاوه بر تزیینات فوق آثار کتیبههای نقاشی شده به خط کوفی تزیینی در قسمت کمرگاه گنبدخانهها مشهود است که در آنها از رنگهای قرمز، سبز،آبی و زرد استفاده شده است. کشف قطعات شیشه به رنگ قهوهای سیر، آبی و آبی روشن در گنبدخانه مدرسه این فرض را بوجود آورده که پنجرههای گنبدخانه دارای شیشههای رنگین بوده است.

هشتی ورودی از طریق دری در جانب جنوبی به ایوان شمای و سپس صحن مدرسه راه پیدا میکند. صحن مدرسه نسبتاً وسیع و مربع شکل است و گوشههای آن برای تعبیه ورودیهایی پخ شده است. در میانه اضلاع صحن، ایوانی و در حد فاصل ایوانها، تعداد ۳۲ حجره در دو طبقه ساخته شده است. نمای اضلاع صحن به قرینه یکدیگر ساخته شدهاند. ازاره صحن، غرفهها، ایوان با سنگ پوشیده شده و بقیه قسمتهای نماهای رو به صحن دارای تزیینات زیبای کاشیکاری معرق و تلفیق آجر و کاشی با نقوش هندسی، اسلیمی و کتیبههای متعدد بوده که بخش قابل توجهی از آنها آسیب دیده است. تقریباً تمام ایوانها و همچنین حجرهها از نظر ابعاد و جزئیات معماری مشابه میباشند. ارتفاع ایوانها حدود ۱۱ متر و دهانه آنها ۵/۴ متر است. هرچند امروزه بخش قابل توجهی از تزیینات ایوانها فروریخته است اما درگذشته سراسر پوشیده از تزیینات کاشی معرق، کاشی شش ضلعی، مقرنس گچی، تزیینات سنگ مرمر، تلفیق آجر و کاشی و کتیبههای مختلف بوده است.

در دیواره انتهای ایوان ضلع جنوبی و بالای دری که به فضای پشت ایوان راه دارد، کتیبهای برجای مانده که به معرفی معماران سازنده مدرسه میپردازد. متن این کتیبه که با کاشی معرق به خط نسخ و رنگ سفید در زمینه لاجوردی اجرا شده، چنین است : « بنت هذه المدرسه المبارکه الغیاثیه علی ید العبد المرحوم استاد قوام الدین شیرازی و تمت به عمل العبد استاد غیاث الدین شیرازی، ۸۴۶».

ظاهراً این تاریخ مربوط به اتمام تزیینات این قسمت از مدرسه است. در پشت ایوان مذکور، فضای مستطیل شکلی قرار دارد که از نمای خلفی مدرسه بیرون زده است، لیزاگلمبک متخصص معماری تیموری از آن به عنوان بادگیر و یک از مختصات این مدرسه یاد کرده است. در این مدرسه حدود ۳۲ حجره مسکونی برای طلاب علوم دینی وجود داشته

که هرکدام از این حجرهها متشکل از دو بخش، ایوان ورودی و اتاق اصلی میباشد. راه دسترسی به حجرههای طبقه همکف مستقیماً از طریق صحن روباز مدرسه صورت میگیرد. دسترسی به حجرههای طبقه بالا نیز از طریق ورودی و پلکانهای چهار گوشه بنا و راهرویی است که در دور تا دور صحن در طبقه بالا در میان ایوانچههای جلو حجرهها تعبیه شده است. نمای داخلی حجرهها دارای طاقچهها و طاقنماهایی است. علاوه بر گنبدخانهها، ایوانها و حجرهها، در چهار گوش صحن مدرسه چهار فضای گنبددار کوچکتر ساختهاند که تا حدود زیادی قرینه یکدیگر میباشند.

بر روی دیوارهای حجرههای مدرسه غیاثیه، دست نوشتههایی برجای مانده که ظاهراً مربوط به طلابی بوده که در این مکان به کسب علم مشغول بودند. این دست نوشتهها که گاه به خط نستعلیق بسیار زیبا نوشته شدهاند دارای تاریخی از ۹۹۴ تا ۱۱۱۰ هـ.ق میباشد. تاریخ اخیر گویای این نکته است که مدرسه غیاثیه حداقل تا این تاریخ مورد استفاده بوده است. مدرسه غیاثیه خرگرد از نظر نقشه و طراحی، شیوه معماری و تزیینات، یکی از شاهکاری معماری و مدرسه سازی ایران است و قابل مقایسه با بسیاری از بناهای تیموری خراسان بزرگ میباشد.

مدارس قدیمی

مدرسه غیاثیه خواف

۶- مدرسه شاهرخیه (بسطام)

این مدرسه بخشی از مجموعه آرامگاهی با یزید بسطامی (مشتمل بر مسجد، مدرسه، امامزاده، برجهای آرامگاهی، خانقاه و منار که در دورههای سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجاریه ساخته شدهاند) است که با توجه به شیوه معماری و نام آن، به نظر می رسد در دروه شاهرخ تیموری ساخته شده است.

مدرسه شاهرخیه در جانب جنوب شرقی مسجد سلجوقی با یزید واقع شده و با طرح مستطیل شکل، در دو طبقه ساخته شده و دارای صحنی در میان و دو ایوان در اضلاع شمالی و جنوبی است. صحن مدرسه ۵/۱۸×5/19 متر وسعت داشته و در اضلاع آن حجرهها، ایوان ها و مدرسها جای گرفتهاند. جبهه شرقی صحن دارای پنج حجره در طبقه اول و پنج حجره در طبقه دوم است و در جلوی حجرهها ایوان کوچکی قرار دارد. قوس ایوانهای طبقه اول کلیل آذری و طبقه دوم جناغی است. ایوانهای طبقه دوم از طریق درگاههایی در اضلاع جانبی به یکدیگر راه دارد که تشکیل راهرو طاقدار یا رواقی را داده است.

جبهه غربی صحن ابتدا دارای پنج حجره یک طبقه بود که در دوره اخیر از طرف سازمان میراث فرهنگی کشور، مانند جبهه شرقی، در دو طبقه بازسازی شده است. مدرسه از جانب شمال و جنوب دارای ورودی هایی است. ورودی شمالی، سردری بلند با طاقجناغی دارد و طرفین آن نیز دارای دو طاقنمای عمیق است. طاقنمای سمت چپ دارای مقرنسهای گچی است. سردر جنوبی به صورت دو طبقه ساخته شده است که طبقه دوم آن به اتاقی اختصاص یافته است. ظاهراً این مدرسه تا اوایل قرن حاضر دایر بوده اما با ویران شدن قسمتهایی از آن متروک شده است. در دوره اخیر این بنا از طرف سازمان میراث فرهنگی تعمیر و بازسازی شده است.

مدرسه قدیمی

مدرسه شاهرخیه شاهرود

سبد خرید خالی است