معماری باغ های ایرانی اسلامی – بخش دوم

طرح معماری

طرح معماری باغ‌های ایرانی، بر خلاف دیگر سرزمین‌ها در ایران مانند دیگر ساختمان‌ها درون‌گرا بوده، باغ دارای یک جای باز نبوده و دور تا دور آن محصور بوده است. هر باغ دارای یک درآیگاه بوده ساختمانی که گاه آن را سر در نیز می‌نامیدند. این ساختمان همچون بخش بیرون خانه‌های سنتی بوده که از میهمان در آنجا پذیرایی می‌شد. برای درون آمدن نخست باید از کنه گذشت. سپس وارد هشتی یا کریاس یا دالان شد. روبروی درآیگاه ورودی بسته بود و یک یا دو دالان از هشتی به درون باغ دسترسی داشت.

جهت‌یابی

درباغ‌ها به جهت‌یابی چندان اهمیت داده نمی‌شود. چون باغ‌ها بسیار بزرگ بودند، آنها بیشتر راستایی را بر می‌گزیدند که در تابستان آفتاب کم بگیرد و در زمستان از هنگامی که آفتاب سر می‌زند تا هنگامی که آفتاب می‌رود همه جا بتابد و ساختمان را گرم کند.

پالیز

در زبان فارسی واژه پالیز برابر باغی بوده که درون آن ساختمان و یا کاخی بنا شده باشد و اکنون به کشتزارهایی که در آن نعنا و ترخون می‌کارند گفته می‌شود. در گذشته به باغ‌هایی چون باغ دلگشا، جهان‌نما، باغ چهلستون، و فین کاشان که دارای یک کاخ بوده گفته می‌شد.

کاریزها

کهن‌ترین کاریزها در جهان متعلق به ایران است. کاریز یا قنات یکی از نوع‌آوریهای ایرانی است سرچشمه آب کاریز سفره‌های آب زیرزمینی یا چشمه و یا رودخانه است. گاهی آب کاریز را از یک جای دور که از زمین بی‌سنگلاخ بود در دشت به سمت جای موردنظر هدایت و با آن کشاورزی می‌کردند.

کاریز

کاریز

قنات

قنات

کاریز

قنات

آب در باغ

یکی از مشخصه های مهم باغ ایرانی، تمایل زیاد به نمایش آب بود. آب معمولاً خیلی کم و بسیار عزیز بود، معمار باغساز بازیهای غریبی با آن می کرد.

اگر باغ مسطح بود، آبنماها خیلی کم شیب بودند، مثل باغ فین کاشان. و اگر شیبدار بودند مثل باغ شاهزاده یا باغ تاجر نطنز، به صورت آبشار در می آمدند. در این موارد از «سینه کبکی» استفاده می کردند که آب را بیشتر نشان می داد. تراش سنگ در سینه کبکی مثل موج طبیعی آب بود.

گودال باغچه

فضاهای سبز بر چند گونه است: یک گونه آن باغ بزرگ همراه با چند ساختمان گونه دیگر اندازه کوچکتر و خصوصی‌تر بود. گودال باغچه نوعی دیگر فضای سبز که بیشتر در جایی ساخته می‌شود که آب فراوان داشته باشد.

باغچه

باغچه

سردر

هنگام ساخت باغ خاک آن را نزدیک به ۲ تا ۵/۲ متر گودبرداری نموده سرند می‌کردند و سنگ‌های درشت را که مانع کشت بود جدا و دوباره در جای خود می‌ریختند و می‌کوبیدند. آنگاه گذرگاه و پیرامون کوشک و سردر را با سنگ فرش می‌کردند. ساختمان سردر چند اتاق اسکوب نخست و نیز چند اتاق در بالا داشته که از یک سو به بیرون باغ باز می‌شده و از سوی دیگر به درون، در بیرون باغ در پیشگاه سردر میدان یا باغی دیگر و یا جاده است در اشکوب بالا یک مهتابی بوده که در آن می‌نشستند. مهتابی یک اتاق است که در آن افراد خانواده جمع شده و مهتاب را نظاره‌گر می‌شدند.

استخر

در جلوی کوشک یک استخر مستطیل شکل یا مربع ساخته می‌شده در بیشتر جاها هشت پهلو کار می‌شد و شکل ساده شش پهلو تا ۱۲پهلو نیز بوده است. یک نمونه ۶ پهلو در بخش درآیگاه خانقاه بندرآباد یزد دیده می‌شود.

حوض‌های ۸ پهلو به گونه ۵/۸، ۸ و نگینی یا کشکولی نیز ساخته می‌شد. در دوره قاجار از شکل‌های بیگانه مانند چلیپایی و بیضی در حوض‌ها بهره گرفته می‌شد. در قدیم به جای واژه استخر (گل) گفته می‌شود.

 

سبد خرید خالی است