تاریخ معماری ایران قبل از اسلام- بخش نهم

اشکانیان

قوم پارت یا پارتوآ یکی از شعبه های نژاد آریایی ایرانی است، در کتیبه داریوش اول هخامنشی بر بیستون، سرزمین آنان را «پرتو» نامیده اند. این ناحیه از شمال خراسان و ماوراءالنهر و همین نام بعدها به پهلو تبدیل گردید. خراسان بزرگ شامل: خراسان فعلی، ماوراءالنهر، افغانستان کنونی می شده است.

پارتوآ یکی از استانهای هخامنشی بود. بنا بر گفته استرابو، رهنبر پارتها بنام آرساکس (ارشک،ارشاک) بود که بعدها نیای فرضی پادشاهان اشکانی پارت شد. پارتها حکومت ساقط شده هخامنشی را از جانشینان اسکندر مقدونی (سلوکیان) باز پس گرفتند. و توانستند یک دولت نیرومند و عظیم را برای مدت پنج قرن پایه گذاری نمایند.

پارتها در زمینه هنرها بویژه در معماری ابتکارات بدیعی داشتند آنها با برخورداری از پیشینه غنی دوباره به احیای هنرهای فراموش شده و یا تغییر یافته ایرانی پرداختند، بافترتی که در هنر ایران پدیدار شده بود، نه تنها احیاگر معماری و سنتهای گذشته ایران شدند بلکه تحول ملی عظیم در زمینه شهرسازی و معماری ایجاد کردند و در معماری دو عنصر نوظهور افزودند. یکی احداث گنبد بر روی بناهای چهار ضلعی (مربع شکل) از طریق فیل پوشها و دیگر توسعه ساختمان ایوان تاق دار.

ایوان، اتاق راستگوشه ای است با طاق بشکه ای که در قسمت پشت بسته بوده و در جلو – معمولاً رو به بیرون یا حیاط قرار دارد – کاملاً باز است. از زمان پارتها، ایوان نقش مهمی را در معماری آسیای غربی باز می کند. منشأ ایوان موضوعی است در خور اندیشه، بعضی آنرا به درختان و شاخه های پوشیده با حصیر و گل و نیز به تأثیر اتاقهای بشکه ای منتسب می کنند. چنین بناهایی هنوز در طول رودخانه یا دریاچه هیرمند، در شرق ایران و احتمالاً در پیرامون دریاچه آرال در آسیای مرکزی دیده می شوند.

این نواحی، مناطقی هستند که پارتها از آن برخاسته اند. و لیکن سابقه تاقهای آهنگ با انواع قوسها (نیم بیضی) از آثار معماری هفت تپه (ایلام میانی) آشنا شدیم و این نشانگر آن است که پارتها با توجه به شرایط زمانی و موقعیت مکانی دست به چنین ابتکاراتی زده اند.

متأسفانه علیرغم حاکمیت طولانی مدت پارتها اکثراً آثار آنها از بین رفته است. زیرا عواملی مانند زلزله آب و هوا و گستره وسیع امپراتوری، تأثیر گذار در روند تخریب آثار معماری بوده اند. از اینها که بگذریم باید به این مسئله هم توجه کنیم که پارتها بناهای خود را بسیار ساده و با خشت خام ساخته اند. پی درگاههای این بناها که به مرور زمان ویران شده و گزند دیده است اگر با آجر یا سنگ ساخته شده بود، بسیار بیشتر دوام داشت.

گاهی آجر هم به کار می بردند و آن برای ساختمانهای مهم همچون کاخ فرمانروایان و پرستشگاهها بود. سنگ هنگامی که به کار برده می شد که در محل موجود بودیعنی اصل استفاده از مصالح محلی و بومی رعایت می شد و البته شرایط اقتصادی و وضع مادی هم بسیار تأثیر گذار بوده است. و از طرفی در پهناوری بسیار شاهنشاهی پارت و گوناگونی سنتهای مردم آن باید ما را آگاه ساخته باد که یک سبک معماری در سراسر این کشور نمی توانست باشد.

معماری اشکانیان

معماری اشکانی

اما با کاوشهایی که در مناطق مختلف صورت گرفته از آثار بجای مانده از دوره پارتها و آثار پس از آن که به سبک سابق ساخته شده اند می توان سبک معماری و حتی ویژگیهای آنرا مشخص نمود از آن جمله:

  • حداکثر استفاده از مصالح بوم آورد مثل سنگ لاشه، خشت خام و پخته ...
  • استفاده بسیار خوب از تکنیک پیشرفته تاق و گنبد، به خصوص گنبد با استفاده از مصالح بوم آورد.
  • استفاده بسیار خوب از تکنیک پیشرفته تاق و گنبد به ویژه گنبد با استفاده از مصالح بوم آورد.
  • پرهیز نکردن از شکوه و ارتفاع زیاد.
  • تنوع فوق العاده در طرحها.
  • استفاده از ملات ساروج که به کمک آن توانستند فضاهای معماری وسیع را ایجاد نمایند.

پارتها شهرهای بسیار کهن را مانند بابل و اروک در اختیار داشتند و نیز شهر آشور، با اینکه از نقشه چندان منظمی برخوردار نبودند، اما پارتها شهرهایی را بنیاد گذاشتند که براساس نقشه دایره شکل بود که شهرهای مرو، تیسفون، و الحضر دارای چنین پلانی بودند. از فضای دایره وار می توان آسانتر از چهارگوش دفاع کرد و نیز بارو کشیدن آن هم آسانتر است. این شیوه شهرسازی تا زمان ساسانی و اسلام ادامه یافت. معمولاً شهرهای پارتی دارای برج و بارو بودند، باروهای شهر مرو از خشت خام بود، با برج ها و کنگره های قائم الزاویه و سوراخهایی برای تیراندازی.

کاخ نسا

آثار و بقایایی که از نسا در نزدیکی شهر عشق در دوره پارتیان بدست آمده نشانگر این امر است که این شهر قدیمی ترین محل سکونت پارتها بوده است. بسیاری از بناهای یادبود با پلان های جداگانه، مشخص شده است.

«نسا» یا «پارتانیسا» شهری است که روی یک تپه کوچک طبیعی ساخته شده است. این ارگ (دژ) که براساس لوحی گلی که در آن پیدا شد، مهرداد کرت نام داشت. و توسط مهرداد اول ساخته شده است. دیوارهای بستر آن ۲۰ تا ۲۵ متر ارتفاع و پنج متر ضخامت داشت، و با استفاده از گل ساخته شده بود و نمای آن را با آجر پوشانده بودند.

بناهای داخل ارگ شامل یک کاخ موسوم به «خانه مربع» تعدادی معبد است. اتاق اصلی کاخ، تالاری ستون دار به مساحت تقریبی ۲۰ مترمربع بود. سقف آنرا با استفاده از تیرهای بزرگ روی چهار ستون بزرگ چهار پر (شبدری) که در واقع اتاق آن را به سه راهرو تقسیم کرده بود پوشانده شده بود، بخش مرکزی توسط تیرهای پوبی به صورت گنبدی اجرا شده که این روش را می توان اساسی برای گنبدهای ابداعی دوره پارتی دانست. سطوح دیوارهای این بنا به رنگ قرمز و سفید رنگ آمیزی به طور افقی توسط موادی از ظروف کوچک سفالی و به طور عمودی با ردیفهایی از نیم ستون که روی هر دیوار شش تا از آنها قرار داشت سر ستونها به شیوه ستونهای کورنتی تزئین شده بود که این نشانگر نفوذ هنر هلنیسم به بخشهای آسیای میانه بوده است.

بخش اصلی یکی از معابد به شکل دایره و قطر آن ۱۷ متر است. این بنا نیز مانند تالار بزرگ کاخ آی خانوم فاقد ستون بود. از نحوه مسقف نمودن آن اطلاعی نیست، ولی به نظر می رسد که از گنبد استفاده کرده باشند. این معبد هم مانند کاخ ها دارای رنگ آمیزی بود. دیوارها به رنگ سفید با استفاده از نواری مرکب از سفالهای نقش دار و بخش فوقانی نیم ستون تزئین شده بود. این فضای مدور بخش مرکزی یک مجموعه چهارگوش را که توسط یک دالان یا راهرو محاط شده بود تشکیل می داد. در کنار این معبد یک واحد مرکزی (معبد) چهارگوش دیگر با برج دالان دار قرار داشت. بخش اداری آی خانوم نیز دارای همین نقشه است و در تمام طول دوره حکومت پارتها و حتی ساسانیان ساختن چنین بناهایی ادامه داشت.

معماران پارتی درست فرمهای مختلف ساختمانی را آزمایش کردند در «خانه مربع» به سبک متداول صحن ستون دار با اتاقهای دارای ستونهای بلند در چهار سمت بازگشتند، ورودیها نیز به همین اندازه حالت تجربی داشت و شامل ورودیهای ساده، هشتی ها و مدخلهای ستوندار می شد. تا اینکه ایوان را در قرن اول میلادی ساخته اند. احتمالاً در تکامل ایوان دوره پارتی دو مرحله وجود داشته است. مرحله نخست تنها یک تالار که دارای سه دیوار یا سقفی متشکل از تیرهای چوبی متکی بر ستون یا دیوارهای تالار ساخته می شد. مرحله دوم ایجاد سقف آن با طاقهای آهنگ آغاز کردند. نمونه های مرحله اول را می توان در معماری اوایل دوره پارتی در کاخهای نسا و «ساکساناخیر»در آسیای میانه یافت و از نوع مرحله دوم (ایوان تاقدار) در قرن نخست میلادی متداول و ساخته شده است.

سبد خرید خالی است