تاریخ معماری ایران قبل از اسلام – بخش دهم

هیکاتوم پلیس (صد دروازه)

بقایای آثار معماری پارتی که احتمالاً آنها را به عنوان مقبره مورد استفاده قرار می داده اند، در شهر دامغان یافت شده جان هانسمن این محل را شهر گمشده سلوکی – پارتی صد دروازه که پارتها آن را در ربع آخر قرن سوم پیش از میلاد به صورت یکی از تختگاههای خود درآوردند می داند. به علت موقعیت شهر دامغان احتمالاً یک پایتخت کوهستانی بوده است. شاید پس از نسا پارتها در ادامه متصرفات خود این مکان را انتخاب کرده باشند.

در قرن نخست ق.م این شهر (صد دروازه) را ترک کرده و رو به سوی تیسفون نهادند، آنجا را پایتخت خود قرار دادند، ولی آنچه که در صد دروازه یافت شد در بخشی که به پارتها منسوب است. سه بنای مهم که هنوز در ارتفاعی قابل توجه باقیمانده اند. نقشه ها همگی نسبتاً شبیه به هم، اساساً چهار ضلعی، یک پیشرفتگی چهارگوش در مرکز هر ضلع است. دو تا از بناها دارای اتاقهایی به شکل L است. در حالی که بنای سوم اتاقهای مربع یا چهارگوش دارد. عرض هیچ یکی از اتاقها زیاد نبوده و بنابراین سقف زنی، مشکلی ایجاد نمی کرده است. در این بنا اشکال گوناگون تاق زنی که مورد استفاده قرار گرفته: تاق آهنگ ساده، تاق سه گوش یا مثلثی شکل جالبی از نوع پالمیرکه در آن اتاقهای سه گوش تنها سه فرم دارد و مثل پلکان بالا و پایین می رود. طاق پلکانی زیر یا روی راه پله یا پاگرد مورد استفاده قرار می گرفته و تمام این تاقها با استفاده از نوعی آجر خاص قالب زده و انحنا دار ساخته شده است.

کاخ هترا       

ویرانه های کاخ بزرگی که متعلق به قرن دوم میلادی است استعداد هنری پارتی را مشخص می سازد. نمای بنا دارای دو ایوان بزرگ است که از قطعات بزرگ سنگ ساخته شده است. این ایوانهای بزرگ با تاق های آهنگ بلند پوشیده شده و در طرفین آنها اتاقهای کوچکتری قرار دارند که دو طبقه (اشکوبه) بوده اند. مهمترین قسمت بنا، اتاق کوچک مربع شکلی است که مستقیماً پشت ایوان جنوبی قرار گرفته است. این نوع اتاق چهارگوش تاق دار که در اینجا یک بخش رواق آنرا احاطه کرده بعدها در زمان ساسانیان و سپس در دوره اسلامی به صورت اتاق چهارگوش گنبدداری درآمده که در معماری ایران جنبه حیاتی یافته است. این اتاق گنبد دار «هترا» در واقع یادآور طرح آتشکده های هخامنشی است، اما به جای سقف مسطح بر روی ستونها از تاق استفاده شده است. سطح صاف و صیقلی داخلی این بخش اصلی پرستشگاه با حجاریها و کنده کاریها نمائی جالب توجه دارد. اطراف درها با تزئینات فراوان و صورتکهایی که بر جزرهای برجسته داخلی افزوده شده آراسته گردیده همه طول این نما با آرایشی یکسان با نیم ستونهای گرد و طاق نما و شاید با نیم طبقه ای برفراز آن تزئین شده بود.

کاخ هترا

کاخ هترا

کاخ هترا

کاخ هترا

کاخ آشور

این اثر از نظر معماری در زمان ساخت بسیار پیشرفته بوده و تأثیر بسزایی بر معماری دوره های بعد بویژه در معماری مساجد ایرانی داشته است. کاخ آشور احتمالاً نخستین نمونه شناخته شده از بنای چهار ایوانی است که به یک حیاط مرکزی باز می شود. بهترین نمونه ایوانهای کاملاً تحول یافته را می توان در این کاخ مشاهده نمود. در پیرامون یک حیاط مرکزی که شکل آن به چهارگوش منظم کامل نمی رسد مجموعه ای از اتاقها احداث گردیده که مشتمل بر چهارایوان واقع شده در روبروی هم است. حیاطهای دیگری از جمله حیاط دور ستون دار (رواق دار) که به غلط بجی هشتی هم بکار برده می شود نیز وجود داشت. نمای آنها با تزئینات تماشایی گچ و رنگ، و نیم ستونهای برآمده از دیوار و سردرهای تاقی و آرایشهای خطوط موازی که از میزان سطح هموار در یکسان تا حداقل ممکن می کاهد، آراسته شده بود. رنگهای زرد و سرخ و سبز و قهوه ای و آبی را با مهارت بکار بوده بودند.

کاخ آشور

کاخ آشور

نمای کاخ آشور با مدخل ایوان مرکزی که ردیفهایی از ستونهای دیواری و تاقچه های قابدار آنرا احاطه کرده با نمای کاخ ساسانی که بعدها در تیسفون بر پا گردید همانندی دارد

کاخ پارتی (آشوری)

پارتیان بانیان بزرگ شهرها هستند. تیسفون و هتره دربین النهرین ، درایران دارابگرد، گور (فیروزآباد) جنوب شیراز توسط نخستین فرد سلسله ساسانی اردشیر بناشد. طرح این شهرها عدم امنیت دایمی را که در ایران عهد پارتیان حکم فرما بوده و عدم ثبات سیاسی خارجی و اغتشاشات داخلی را آشکار می سازد. طرح عمومی آنها عبارت است از دایره ای که مبادی آن از اصول شهرسازی قدیم آسیای غربی گرفته شده است و نیز طرح اردوگاه های نظامی قدیم را که در قشون آشوری متداول بوده به خاطر می آورد.

مجموعه کوه خواجه

کاخ شاهی در کوه خواجه در جزیره ای در میان دریاچه هامون سیستان واقع شده است.کاخ دارای تالارهای به شکل ایوان است. اتاقهای این کاخ که با خشت بنا شده است در پیرامون یک حیاط مرکزی چهارگوش ساخته شده است. از مدخل کاخ که در جهت جنوب قرار گرفته اگر به حیاط اصلی کاخ عبور کنیم در دو سری راست و چپ دو ایوان با طاق آهنگ وجود دارد. چون نظری به سمت شمال داشته باشیم و به سوی تپه برویم، از بخش شمالی کاخ از یک دالان پرتزئین که نقاشیهای دیواری چشمگیری دارد، اگر بگذریم به سکویی می رسیم که بر آن آتشگاه بوده، مهم ترین قسمت این ساختمان همین آتشگاه است.

پلان مجموعه کوه خواجه

پلان مجموعه کوه خواجه

 

مسئله خیلی مهم در این بناها فضاهای مادری است که بعدها در کلیه مدارس، کاروانسراها و مساجد دوره اسلامی نیز ساخته شده اند. با توجه به گرمای بیش از حد سیستان، معماری آن به صورت «درونگرا» است، حیاط و قرار گرفتن فضاهای مختلف در اطراف آن از همین درونگرایی سرچشمه می گیرد. پوشش ایوان آن از نوع نیم گنبد و کانه پوش است که در آن تاق و تویزه دیده می شود. اجرای آن بصورت خوبی است، این روش بعد ها نیز ادامه می یابد. در این بنا از چغدهای نیم دایره استفاده نشده است بلکه از نوع بیزکند است. گوشه سازی زیر گنبد سابقه طولانی این روش را در ایران نشان میدهد.

کوه خواجه

مجموعه کوه خواجه

کوه خواجه

مجموعه کوه خواجه

سبد خرید خالی است