بررسی معماری دوران صفوی- بخش پنجم

چهار باغ

شاه عباس کبیر در سال ۱۰۰۶که یازدهمین سال سلطنتش بود طرح احداث چهار باغ را ریخت و بدین وسیله کاخ شاهی را با باغهای خارج شهر متصل کرد. پل اللّه وردیخان آن را دو قسمت می‌کرده است،از قصر جهان نما تا پل الله وردیخان ، چهار باغ پایین و از پل مذکور تا قصر هزار جریب چهار باغ بالا نام داشته است .از جمله تفریحات زنان حرمسرای شاهی این بود که روزهای چهارشنبه در چهارباغ با روی گشاده و بی چادر می گشتند و تا مدتی از شب در پرتو نور مشعل ها و شمع ها در آنجا سر می بردند و در اطراف آن خواجه سریان و مأموران ویژه از ورود مردان شر به این گردشگاه جلوگیری می کردند. علت نامگذاری به چهارباغ به علت باغهایی بوده که در اطراف آن بوده و معروفترین آنها باغ فتح آبادو هشت بهشت و عباس آباد می باشد.

خیابان چهارباغ اصفهان

خیابان چهارباغ اصفهان

باغ های مشهورچهارباغ :
  • باغ تخت
  • باغ کاج
  • باغ بابا امیر
  • باغ توپخانه
  • باغ نسترن
  • باغ بلبل
  • باغ فتح آباد
  • باغ گلدسته
  • باغ کاووس خانه
  • باغ پهلوان
  • باغ هشت بهشت

علاوه بر اصفهان شهرهای دیگری نیز در عهد صفوی از اهمیت فراوان برخوردار گردید که می توان شهرهای تبریز ، کاشان ، بندرعباس،یزد،قزوین، مشهد و بعضی از شهرهای حاشیه دریای خزر را نام برد. جهانگردانی که از شهرهای دوره صفوی بازدید کرده اند شرح جالبی از عظمت و بزرگی آنها در سفرنامه های خود ثبت کرده اند. مثلاً شاردن به هنگام دیدار خود از اصفهان ضمن توصیف عظمت شهر ،از ۱۶۲ مسجد ،۴۸ مدرسه مذهبی ،۱۸۲ کاروانسرا ۲۷۳ و حمام نام می برد. جمعیت و بزرگی شهر را می توان تا حدودی از آمار بناهای نام برده شده حدس زد. توماس هربرت در سال ۱۶۱۷ میلادی می نویسد : کاشان ۴ هزار خانواده و مهم تر از شهر یورک در انگلستان است. شهر تبریز در عهد صفوی بیش از ۵۰۰ هزار جمعیت ، ۱۵ هزار خانه ، ۱۵ هزار مغازه، ۲۵۰ مسجد ۳۰۰ کاروانسرا داشته و محیط شهر ۵ میل بوده است. از مطالعه سفرنامه های جهانگردان و ارقامی که از تعداد بناهای گوناگون ارائه می دهند به بافت شهری آن زمان پی برد و با نحوه شهرسازی آن در شهرهای مختلف آشنایی پیدا کرد.

آب انبارها

برخی آب انبارها ی کاشان ساخته شده در عهد صفویه هستند که به طور معمول با بنای مسجد ساخته شده اند و انبار آنها در زیر شبستان مسجد قرار دارد که در آنها شاهد بنای سردرهای تزیینی هستیم. قدیمی ترین آب انبار کتیبه دار قزوین نیز مربوط است به دوران صفویه(زمان شاه سلیمان) که در کنار میدان مقابل مسجد جامع قرار دارد.

حمام ها

 عصر شکوفایی ایجاد حمامها را باید متعلق به دوره صفوی دانست .در این دوره ایجاد حمامها در تمامی شهرهای ایران رو به گسترش نهاد. در سفرنامه شاردن آمده که اصفهان به هنگام اقامت وی دارای ۲۷۲ حمام بوده است.

کاروانسرا ها

بدون شک عصر طلایی ایجاد کاروانسراهای ایران متعلق به دوره صفوی است.رونق تجارت داخلی و خارجی و اهمیت دادن به راهها و شهر های زیارتی موجب شد تا کاروانسراهای بسیاری در این گونه جاده ها ساخته شود.در این مورد می توان کاروانسراهای راه زیارتی خراسان را که از کرمانشاه شروع و به مشهد ختم می شده است نام برد.

گورستانهای شهر اصفهان در دوره صفوی

شهر اصفهان از ادوار گذشته مرکز بسیاری از حکومتها بوده است و به این واسطه حدود و قلمرو آن در ادوار مختلف متغیر بوده و بر حسب عادت و احتیاج دراین شهر قبرستانهای متعددی وجود داشته است. معمولاً هر محله از محلات شهر اصفهان در بیرون دروازه محله و خارج از فضای  مسکونی خود گورستانی داشته و ساکنین محل مردگان خود را در آن گورستان دفن می کردند. گذشته از آن بسیاری از علما و روحانیون و متنفذین، مقبره خصوصی برای خود داشته اند و یا پس از مرگ در محل زندگی خویش به خاک سپرده می شده‌اند.

مهمترین قبرستان تاریخی شهر اصفهان، تخت فولاد می باشد که در زیر یک تصویر قدیمی از این قبرستان را مشاهده می نمائید که در آن مقبره بابا رکن الدین با گنبد مخروطی شکل مشخص می باشد.

تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد اصفهان

 

قبرستان تخت فولاد

تخت فولاد اصفهان

تخت فولاد-گلستان شهدا

تخت فولاد-گلستان شهدا

جایگاه کتیبه در معماری عصر صفویه

معماری اسلامی در طول تاریخ همیشه از ارزش و توجه خاصی برخوردار بوده و در برگیرنده‌ی تمام خلاقیت‌های هنرمندان مسلمان است. فضای باز معماری اسلامی با هماهنگی و نظم نقش‌ها، کتیبه‌ها و رنگ‌ها، محیطی با عظمت همراه با خلوص معنوی پدید می‌آورد. انسان با ورود در این اماکن خود را در میان دنیایی معنوی می یابد که یادآور بهشتی است که قرآن از آن سخن به میان آورده است. در دوره‌ی صفویه خط کوفی در کاشی‌کاری بناها به وفور استفاده شده. خط بنایی که همان کوفی زاویه‌ دار است، از ترسیم اشکال هندسی مربع، لوزی، مستطیل و خطوط موازی و متقاطع حاصل می‌شود. در واقع نوع خط در ابتدای این دوران خط کوفی و ثلث است که برای نگارش متون مقدس از آن استفاده می‌شد، ولی خط غالب در کتیبه‌های این دوران، خط تعلیق، خط رایج ملی دوره صفوی است و در دوره شاه عباس خط نستعلیق که آمیزه‌ای از نسخ  و تعلیق می‌‌باشد ابداع شد.

از نمونه‌های این مصادیق به مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام، مدرسه نیم‌آورد اصفهان و... می‌توان اشاره نمود. در دوره‌ی صفویه مضامین کتیبه‌ها در اثر تغییر مذهب به شیعه تغییراتی می کند. این کتیبه‌ها یا به صورت دعایی می باشند و یا به صورت حدیثی و کتیبه‌هایی که تاریخ ساخت، نام معمار و... را مشخص می‌کنند نیز همچنان مشهود است.

کتیبه‌های بناهای اسلامی معمولاً از آجر، کاشی، سنگ، گچ و چوب ساخته شده‌اند. متن عبارات کتیبه معمولاً اسماء مبارک حق تعالی، آیات و سوره‌های قرآن، نام‌های مبارک حضرت رسول (ص) و ائمه طاهرین، دعاها، مناجات، شعارهای مذهبی نام سفارش دهنده‌ اثر، نام حاکم و یا سلطان وقت، نام سازنده اثر، نام کاتب و خطاط، تاریخ ساخت اثر، اشعار فارسی و عربی، گفته‌های بزرگان و حکما، فرامین پادشاهان و عهدنامه‌ها و پند و اندرز را شامل می‌گردد.

براساس کتیبه‌هایی که تاکنون به‌دست آمده ابتدا کتیبه‌ نویسی با خط کوفی شروع شده و این خط تا حدود قرن پنجم هجری تنها خط جهت کتیبه نویسی بوده و از این تاریخ به بعد است که خطوط دیگر نیز به‌ صورت محدود مورد استفاده قرار می‌گیرد. تا قرن هفتم اکثر کتیبه‌ها به خط کوفی نوشته می‌شده و از قرن هشتم به بعد است که خط ثلث در نوشتن کتیبه‌ها بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سبد خرید خالی است