بررسی معماری دوران صفوی- بخش دوم

تزیینات‌ یا الحاقات‌ غیرسازه‌ای‌

کاشى‌ هفت‌ رنگ‌

کاشى‌ هفت‌ رنگ‌ از ابداعات‌ دوره عباسى‌ است‌ که‌ پس‌ از یک‌ دوره طولانى‌ معرق‌کاری‌ در معماری‌ ایرانى‌ در بناهای‌ کلاسیک‌ اصفهان‌ به‌ کار مى‌رود. صفحات‌ منقوش‌ و به‌هم‌ پیوسته کاشیهای‌ نما و تَرکهای‌ نگاره‌دار گنبدها، با رنگهای‌ بدیع‌ و گل‌ و بوته‌های‌ استیلیزه‌ شده‌ و نقشهای‌ اسلیمى‌ و هندسى‌ آذین‌ مى‌شوند. کاشیهای‌ هفت‌ رنگ‌ از لحاظ دوام‌ نسبت‌ به‌ کاشى‌ معرق‌ عمر کوتاه‌تری‌ دارند، اما ترکیب‌ نقوش‌ و رنگ‌ آنها از جلوه‌های‌ زیباشناختى‌ و نیز از مختصات‌ شیوه معماری‌ هنری‌ اصفهانى‌ است‌ که‌ همزمان‌ با دوره عباسى‌ و پس‌ از آن‌ در بسیاری‌ از بناهای‌ کلاسیک‌ ایران‌ به‌ کار گرفته‌.

رنگ‌

 در آثار قوام‌ یافته‌ با شیوه اصفهانى‌ رنگهای‌ مسلط آبى‌،فیروزه‌ای‌، لاجوردی‌، سفید شیری‌، نخودی‌ پخته‌ و طلایى‌ است‌ پس‌ از شاه‌ عباس‌ جلوه کلى‌ بنا که‌ آبى‌ رنگ‌ بود، تغییر یافت‌؛ حتى‌ در زمان‌ شاه‌ سلیمان‌ طرحها غالباً ناهماهنگ‌ شد و رنگهای‌ قرمز و زرد و نوعى‌ نارنجى‌ جای‌ بیشتری‌ گرفت‌. گرچه‌ در اواخر دوره صفوی‌ برای‌ بازگشت‌ به‌ هنر دوره عباسى‌ کوششهایى‌ شد و آخرین‌ بنای‌ مشهور این دوره‌ مدرسه مادرشاه‌ نمونه عالى‌ رجعت‌ به‌ معماری‌ و هنر دوره عباسى‌ است‌،با اینهمه‌، انحطاط قطعى‌ آغاز شده‌ بود .

نقش‌ بر دیوار

از مختصات‌ هنری‌ دوره عباسى‌ احیای‌ نقش‌ بر دیوار است‌ که‌ با فضاسازی‌ و مکان‌ گزینى‌ شیوه معماری‌ اصفهانى‌، تجدید حیات‌ آن‌ ممکن‌ شد. نقشهای‌ روایتى‌ بر دیوار کاخ‌ چهل‌ ستون‌ و نقشهای‌ نفیس‌ تزیینى‌ بر دیوار کاخهای‌ صفوی‌ هر یک‌ نمونه‌ای‌ ارزشمند از هنر متحول‌ نگارگری‌ ایران‌ در آن‌ دوره‌ است‌.

 نورپردازی

تنظیم‌ نور با توجه‌ به‌ جهت‌ تابش‌ آفتاب‌ و رعایت‌ سنت‌ درون‌گرایى‌ در بناهای‌ ایرانى‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. دور گردن‌ بلند گنبدها نورگیرهایى‌ تعبیه‌ شده‌ است‌ که‌ هم‌ سنگینى‌ نما را متعادل‌ مى‌کند و هم‌ نور کافى‌ و غیرمستقیم‌ به‌ داخل‌ مى‌دهد. نور گیرها در بسیاری‌ از بناها به‌ صورت‌ گلجام‌ است‌. در نمای‌ خانه‌ها برای‌ هدایت‌ نور غیرمستقیم‌ به‌ درون‌ و جلوگیری‌ از اشراف‌ خارج‌ به‌ حریم‌ خانه‌، از شبکه‌های‌ چوبى‌ یا شبکه‌های‌ آجری‌ فخر و مدین‌ استفاده‌ شده‌ است‌.

آینه‌کاری‌ و گچ‌بری‌

 آینه‌کاری‌ در تالارها و طاق‌ سردرها از ابداع‌ شیوه اصفهانى‌ است‌ که‌ با طرحهای‌ متنوع‌ اجرا شده‌ است‌. گچ‌ تراش‌ یا گچ‌ معرق‌ نیز از یادگارهای‌ معماری‌ اصفهانى‌ است‌ که‌ در برخى‌ از بناهای‌ حوزه مرکزی‌ ایران‌ مورداستفاده‌ قرار گرفته‌ است‌.

اثرگذاری بر دیگر تمدن‌ها

اصفهان در دوره پادشاهی شاه عباس به لحاظ نقشه عمومی شهر و بناهای مذهبی‌اش نمونه‌ای یگانه از شهرهای اسلامی به شمار می‌رفت. هنر ایرانی در این دوره توانست وارد هندوستان شود و در آن اثر هنری مشهوری مانند تاج محل را در آگره به وجود آورد. بایستی افزود که ایرانی‌ها به طرز کشیدن موجودات زنده آشنا بودند و در این زمینه و نیز در زمینه تزیینات هنری به پیشرفت و شهرت منحصر به فردی در دنیای اسلام دست یافته بودند. به طور کلی نمونه‌های معماری در ایران متمایز از نمونه‌های اعراب و ترک‌ها گردیده و شرق عالم اسلام نیز تحت‌تأثیر معماری ایرانی بوده است.

شهر نشینی از آغاز حکومت صفویه

در زمان حکومت صفویه اوضاع کشور رو به بهبود رفته و صنعت تجارت و کشاورزی رونق گرفت. ایجاد وحدت سیاسی و اداری کشور فرمانروایان سلسله صفوی به عنوان یک عامل مهم،شرایط گسترش بازرگانی و کشاورزی را فراهم کرد. این افزایش و رونق تجارت مستلزم وجود راه ها و جاده هایی امن بود.که مقررات وضع شده در زمان شاه عباس اول به این نیاز پاسخ گفت.

به دنبال این تحولات ، در زمان حکومت صفویه و به ویژه در زمان سلطنت شاه عباس اول ، شهرنشینی رشد و گسترش سریعی پیدا کرد. به تدریج شهرنشینی و شهرسازی به همراه ایجاد ساختمانهای سبک جدید توسعه یافت و محلات جدیدی در جوار سایر محلات قدیمی ایجاد شد. و در نتیجه محلات از جمعیت متراکم شد. بازارها و امور بازرگانی رونق یافت.

آثار معماری دوره صفویه

مساجد

  • مسجد علی
  • مسجد حکیم
  • مسجد شیخ لطف الله
  • مسجد شاه
  • مسجد سرخی
  • مسجد خان
  • مسجد ذوالفقار
  • مسجد مصری
  • مسجد قطبیه
  • مسجد جارچی
  • مسجد جامع ساوه

مدارس

  • مدرسه چهارباغ
  • مدرسه جلالیه
  • مدرسه ناصری
  • مدرسه سلیمانیه
  • مدرسه ملاعبداله
  • مدرسه کاسه گران
  • مدرسه جد بزرگ
  • مدرسه جد کوچک
  • مدرسه نیم آورد

پلها

  • پل خواجو
  • سی و سه پل

کاروانسراها

  • کاروانسرای مادر شاه
  • کاروانسرای شاهی

کاخ ها

  • عمارت هشت بهشت
  • عمارت آینه خانه
  • کاخ چهل ستون
  • عمارت کلاه فرنگی

دیگر آثار

  • حمام فجر در قزوین
  • بازار تاریخی اردبیل
  • مجموعه تاریخی فرح آباد
  • کهنه باغ شاه در ساری
  • سر در عالی قاپو در قزوین
  • آب انبار مسجد جامع
  • سردر قیصریه
  • کلیسای وانک
  • مجموعه گنج علی خان کرمان
  • بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

ترکیب فضاها

ترکیب فضاهای اطراف میدان نیز برحسب نقش و عملکرد و خصوصیات بناهای پیرامون میدان متفاوت می شود. در میدان نقش جهان که بدنه پیرامون آن دو طبقه است ، طبقه همکف رادکان ها و حجره ها می سازند ، در حالی که در طبقه دوم اطاق های مشرف به میدان ، ایوان ها یی جلو خود دارند که طارمی های زیبا یی درجلو آنها قرار گرفته است.

 

سبد خرید خالی است