بررسی معماری دوران صفوی- بخش اول

چگونگی شکل گیری صفویان

در دوره مغول مردم شهر قتل عام شدند و یکبار دیگر تیمور نیز به آن حمله کرد و به روایتی مناره ای از سر کشتگان ساخت.در اواخر دوره تیموری هرج ومرج تمام ایران رافراگرفته بود و اقوام مختلف در نقاط مختلف ایران دست به شورش و حملات می زدند.

در گیرودار این کشمکش ها ، فردی به نام اسماعیل ، از خاندان صفوی و از نوادگان شیخ صفی الدین اردبیلی عارف بزرگ قرن ۷ و ۸ ،بعد از درگیریهایی با شروانشاهان و آق قویونلوها وپیروزی برآنها در سال ۹۰۸ هجری ،درتبریز به تخت نشست.واولین پایتخت صفویان تبریز شد و بعدها به قزوین و بعد به اصفهان منتقل شد. آخرین پادشاه صفوی، شاه سلطان حسین است که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از افغانها شکست خورد.

قلمرو حکومت صفویه

قلمرو حکومت صفویه

پایتخت های صفویان

  • تبریز
  • قزوین
  • اصفهان
  • بهشهر

اصالت خاندان صفویان

برخلاف بسیاری از دودمان‌ها که توسط سرداران و جنگاوران درست  شده‌اند، یکی از جنبه‌های ویژه خاندان صفویه در دوران پس از اسلام ایران، رسیدن اصل و نسب و تبار آنها به صوفیان می‌باشد. همچنین این نکته باید گفته شود که نیاکان صوفی خاندان صفویه اصالتاً شیعه نبودند بلکه آنها پیرو گروه شافعی اهل سنت  بودند. تغییرآیین گروه صوفیان خاندان صفوی به گروهی نظامی - سیاسی شیعه‌گرا در زمان نوه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، یعنی خواجه علی آغاز شد.

esf

زبان رسمی صفویان

زبان رسمی دولت صفوی، زبان فارسی بود. زبان نخست گفتاری همگان مردم در دوران صفوی نیر زبان مادری‌شان بود  و با وجود رسمی بودن زبان فارسی، درباریان صفویه همچون دیگر مردم ایران در دربار از زبان محلی خود ترکی آذربایجانی بهره می‌بردند.

سبک معماری صفوی

بهتر آنست که سبک بناهای صفوی با توجه به کمیت و تنوع آن‌ها با تمرکز در سه ناحیه عمده بررسی و ارزیابی شود:

  1. ابنیه سده هفدهم اصفهان
  2. آرامگاه‌های بزرگ
  3. معماری غیر مذهبی سده هفدهم

ابداع مجدد مفهوم شار (مکتب اصفهان)

مکتب اصفهان،تحقق «آرمان-شهر»دولت صفوی است که به علت ریشه داشتن در دگرگونیهای اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی زمان خویش نه چون یک حادثه گذرا که چون واقعه ای یادمانی پا به عرصه وجود می گذارد.

شار در مکتب اصفهان جمع بندی ظریفی است از آنچه در گذشته وجود داشته، این جمع بندی به هیچ وجه به معنای «باز تولید»سر وساده مفاهیم کهن نیستند بلکه ابداعی مجدد و نوزایی این مفاهیم می باشد. در اصفهان،بی هیچ مداخله سنگینی در بافت کالبدی و سازمان فضایی کهن و نو،راسته توسعه وگسترش تازه شهر به گونه ای منطقی و بخردانه تعریف می گردد. ایجاد مجموعه های شهری جدید در کنار شهر های کهن به عنوان یک دستورالعمل در همه جا به کار گرفته می شود و مهر و نشان مکتب اصفهان را بر شهرهای موجود می نهد. بارزترین ترکیب کلامی مکتب اصفهان در مجموعه های کالبدی-فضایی به کار گرفته می شود بر این مبنا،هرمجموعه زیستی (شهر یا روستا)از این پس دارای یک میدان یا مرکز ثقل خواهد بود. این میدان در عین حال مکان تقاطع گذرهای اصلی و عبوری کانون نیزمی باشد. میدان نقش جهان قوی ترین و ظریف ترین بیان این ترکیب کلامی است. 

برنامه ریزی و طراحی فضاهای شهری و به کارگیری معماری شهری برای ایجاد ابنیه ها،میادین و...سبب می گردد که مکتباصفهان به تبع جهان بینی حاکم،به وحدت بیانی دست یابد.

شیوه اصفهانی

شیوه اصفهانی آخرین شیوه معماری ایران است. خاستگاه این شیوه، شهر اصفهان نبوده ولی در آن‌جا رشد کرده و بهترین ساختمان های آن در این شهر ساخته شده اند. این شیوه دربرگیرنده شیوه‌هایی است که در نوشته های غربی به شیوه صفوی، افشاریی، قاجاری و زند نامیده شده‌اند. این شیوه کمی پیش از روی کار آمدن صفویان از زمان قره قویونلوها آغاز شد و در پایان روزگار محمدشاه قاجار، دوره نخست آن به پایان می‌رسد. انحطاط این شیوه ، از زمان افشاریان آغاز شد و در زمان زندیان دنبال شد ولی انحطاط کامل از زمان محمدشاه آغاز گردید.

ویژگی های شیوه اصفهانی:

  • ساده شدن طرح ها که در بیشتر ساختمان ها ،فضاها یا چهار پهلو(مربع) یا مستطیل هستند
  • در شیوه آذری با بکارگیری یک هندسه قوی ،طرح های پیچیده ای ساخته شدند اما در شیوه اصفهانی ،هندسه ساده و شکل ها و خط های شکسته بیشتر بکار رفت
  • در تهرنگ ساختمان ها نخیر و نهاز (پیش آمدگی و پس رفتگی)کمتر شد ولی از این شیوه به بعد ساخت گوشه های پخ در ساختمان رایج تر شد
  • پیمون بندی و بهره گیری از اندام ها و اندازه های یکسان در ساختمان دنبال شد
  • سادگی طرح در بناها هم آشکار بود.
  • استفاده از آجر تراش و آجر آب ساب
  • استفاده از قواره بری
  • استفاده از انواع واقسام پوششهای طاقی و تخت مانند طاق تویزه، چهاربخش، کاربندی، قاب سازی.
  • استفاده از گنبدهای گسسته میان تهی
  • استفاده از کاشی هفت رنگ

در عهد صفوی سبک معماری قدیم ایران تجدید شد و در طرح بناها، شکل و مصالح بناها جای خود را باز کرد. اغلب بناهای دوره صفوی مانند مساجد، مدارس و کاروانسراها به شکل چهار ایوانی بنا شد. استفاده از کاشی معرق و هفت رنگ برای تزیینات، رونق فراوان یافت. به طوری که ساختمان‌های مذهبی این دوره از گنبد، ایوان، طاق نما، سردر ورودی و حتی مناره ها، با کاشی آراسته شد. خطاطی و خوشنویسی روی کاشی نیز در آرایش بناهای مذهبی عمومیت یافت و بناهای متعددی با خطوط ثلث، نسخ، نستعلیق و خطوط دیگر تزیین شدند.

 

سبد خرید خالی است