باغ های ایرانی اسلامی – بخش چهارم

فضاهای باغ به اولویت

  • درایگاه
  • کنه (در کنار درایگاه یک حوض کوچک قرار می‌گیرد)
  • هشتی یا کریاس
  • میانکرت (که در میانکرت اسپست کاشته می‌شود)
  • استخر (در جلوی کوشک یک استخر ساخته می‌شود) 
  • کوشک یا کاخ اصلی    (باغ های ایرانی-غزاله روحانی)

باغ‌آرایی نزد ملل مختلف

باغ‌آرایی در میان ملل و فرهنگ‌های مختلف با شیوه‌ی خاص آنان بر پا بوده است‌. در عهد کهن و باستان پادشاهان بودند که در جوار کاخ‌هایشان باغ‌هایی پرورش می‌دادند که هم محل خوش‌گذرانی‌شان باشد و هم مکانی برای پذیرایی از میهمانان‌. اما باغ در یونان باستان در خدمت علم و فلسفه بود و آکادمی‌ها و کلاس‌های درس در میان آن‌ها رشد می‌کرد. این ارثیه تا ام‌روز باقی مانده ‌و‏ بسیاری از برترین دانش‌گاه‌های جهان‌، اینک در فضایی که چون ده‌کده‌یی دانش‌جویی در میان باغ‌هاست‌، کاشته شده‌اند. باغ‌های مصری تفرج و بهره‌وری (میوه‌، سبزیجات و پاپیروس‌) را با هم آمیزش دادند. گیاهان از نقاط مختلف دنیا وارد شده و پوشش گیاهی مصر باستان را پررونق ساخته بودند. یک نمونه از آن باغ‌ها در آرام‌گاه مخت ـ رع کشف شد که به شکل مربع مستطیل و با دیوارهایی بلند است تا از باغ در مقابل شن‌های بیابان و سیل‌آب نیل محافظت کند.
 

باغ‌های زیبای عربی‌ تمثیلی بودند از بهشت‌، چنان‌که در قرآن آن را به باغ‌هایی زیبا تشبیه می‌کند. بسیاری از امیران و به اصطلاح اربابان خوش‌گذران عرب‌، آن را با لم دادن روی تختی در زیر سایه که غلامان و کنیزان مدام مشغول پذیرایی‌اند، مجسم می‌کردند. کنیزان زیباروی باغ‌های عربی در حقیقت پیکره‌های زنده و متحرک باغ‌ها بودند که وجه زیباشناسی معماری باغ را تکمیل می‌کردند که گاه به رقص نیز در می‌آمدند. باغ‌های الحمرا و خبرالایف که در سده‌ی هشتم در اسپانیا ساخته شده‌اند، هنوز از جمله زیباترین باغ‌های دنیا به شمار می‌روند. یونانی‌ها باغ‌های معلق بابل را از عجایب هفت‌گانه دانسته‌اند. باغ‌های بابل چون حلقه‌ی انگشتری سبزی پیرامون بابل را تسخیر کرده بودند.

در این باغ‌ها که به شکل صفه‌هایی پلکانی ساخته شده بودند و سطح فوقانی‌شان گاه به بیست متر از زمین می‌رسید، انواع گیاهان‌، حتا درختان تنومند نیز دیده می‌شدند. آب را با وسایلی که توسط غلامان راه‌اندازی می‌شد، از فرات گرفته و از راه مجاری‌یی به باغ سرازیر می‌کردند تا سطح مصنوعی خاک زراعی و حاصل‌خیزش را سیراب سازد. معروف است که بخت نصر باغ‌های معلق بابل را برای هم‌سر ایرانی‌اش - دختر خشتره پادشاه سرزمین ماد - آراست تا او که در سرزمین پدری‌اش میان باغ‌های اشباع از گیاهان و گل‌ها پرورش یافته بود، احساس دل‌تنگی نکند. ایرانی‌ها که سابقه‌یی دیرینه در باغ‌آرایی داشتند، به تداوم این سنت خود همت گماشتند. باغ‌های شیراز علاوه بر وجه زیبایی‌، لذت بردن از عطر و بوی گل‌ها را که صفت برجسته باغ‌آرایی‌ست‌، با کاشتن و گرفتن انواع عرقیات از گل‌ها، در غایت‌اش به منصه‌ی ظهور رسانده‌اند، که اینک آماده پذیرایی از گردش‌گران داخلی و خارجی‌ست‌‏.

باغ‌های مایاها که به چینامپا شهرت داشنند، جزایری بودند بر ساحل دریاچه که با حصیر از هم منفک می‌شدند و رویشان با گل ‌و‏ لجن پوشانده شده و درون‌شان انواع گیاهان و در اطراف‌شان درخت می‌کاشتند. آنان با ذوق خود، چشم‌اندازی جنگل‌گونه در جوار ساحل دریا پدید می‌آوردند که چون باغ‌هایی شناور به نظر می‌رسیدند. غربی‌هایی که از شهر تاریخی سمپوآلا پای‌تخت ‌تمدن توتوناک در قرن شانزدهم دیدن کردند، آن را هم‌چون باغی بزرگ و باشکوه با انواع گیاهان توصیف کرده‌اند که با معابد، میدان‌ها و بناهایی زیبا، آن گونه جلوه‌یی داشتند که برخی از تازه‌ واردان پنداشتند آن‌ها از نقره ساخته شده‌اند!

باغ در نزد چینیان ‌مکان آرامی بود برای مراقبه و تأمل‌، هم‌چون باغ‌های ذن ژاپنی‌. تخته‌سنگ‌های عظیم و به شدت شیب‌دار و کلبه‌های کلاه‌ فرنگی‌، سبک خاص آنان را نمایش می‌دهد. در باغ‌چه‌های ژاپنی که چای‌خانه در یک گوشه‌ی آن آرامیده بود، مسیر سنگ‌فرش شده ‌از‏ میان سنگ‌های قندیلی شکلی که خزه‌پوش شده بودند، گذر می‌کرد و به چشمه‌ ای طبیعی و سپس چای‌خانه‌ای ختم می‌شد که شاید نقاشی‌یی به شیوه‌ی ذن نیز ضمیمه‌ی آن‌ها شده بود. هر شی‌ئی در آن با قصدی معین و آگاهانه و البته با آداب و رسومی ژاپنی ‌برگزیده شده بود، از جام چای‌خوری و سینی لاکی که باید در ساده‌گی و طبیعی عرضه می‌شدند تا رفتار میزبان که در کمال آرامش ‌و‏ ادب پذیرایی می‌کرد.

طراحی و معماری تعیین‌کننده‌ترین اصول باغ‌آرایی بودند، که بیش‌تر مکانی برای تعامل ‌اشراف به شمار می‌رفتند. باغ‌های سن پترزبورگ در روسیه‌، لاگرانجا در اسپانیا و کاسترا در ایتالیا، کاخ بلنهایم در انگلستان و مهم‌تر از همه‌، ورسای در فرانسه‌، از این جمله‌اند. اما پس از ارضا از سبک خشک و فرهیخته‌ی طراحی باغ‌، تمایل به گرایشی درست ضد آن پدید آمد. دیگر طراحی طبیعت بود که سرمشق طراحی مصنوعی باغ‌آرایی قرار می‌گرفت و حتی به جای کاخ‌ها، ویرانه‌ها را ترجیح دادند تا هرچه بیش‌تر نزدیکی به چشم‌اندازهای دنیای واقعی و طبیعی را باورپذیر کرده باشند. کامل‌ترین باغ‌های عصر روشن‌گری در باغ‌آرایی در باغ‌های دزرت درتز دیده می‌شود.

در دره‌ای در قلب جنگل‌ ویرانه‌یی به شکل باستان به جای گذاشته ‌شده است‌. توریست‌ها و بازدیدکننده‌گان با عبور از یک غار وارد باغ می‌شوند و معماری‌یی از تمدن‌های مختلف را در هر سوی ‌مشاهده می‌کنند، هرمی به سبک مصر باستان‌، معبدی به شیوه‌ی یونانی و محراب و گوری به سبک رومی‌، با چادرهای تاتاری و، از شاه‌کارهای دیگر آن هستند. آن کلیساهای ‌قدیمی با رگه‌های شرقی و قیلافه منحصر به فردشان که از باغ‌هایی در جوارشان سود می‌برند، با درختانی که گاه به زیبایی هرچه تمام‌تر، از طرح‌های هندسی گرفته تا نقاشی‌های ظریف طبیعت‌گرا کنده‌کاری و منبت‌کاری شده‌اند. باغ‌های گورستان‌های ارمنی ‌که ریتم صلیب‌ها و بعضا حکاکی سنگ قبرها را با هنرمندی در آمیخته است، در کشورهای اسلامی‌ فضایی مرموز را در ذهن بچه‌های مسلمانان ترسیم می‌کنند که با رازواره‌گی خاص‌شان‌، منبع بسیاری از داستان‌های خیالی و وحشت‌ناک کودکانه و محلی واقع می‌شوند.

سبد خرید خالی است