آب انبار های معماری ایران – بخش پنجم

ادامه از بخش جهارم...

در برخی آب انبارها برای سهولت کار، در سطح های مختلف از بالا به پایین چند شیر برداشت قرار می دهند که تعداد آنها گاه به چهار می رسد که بتدریج با پایین رفتن سطح آب در منبع به ناچار از شیر پایین تر آب برداشت می شود. پلکان های آب انبارهای بزرگ اغلب از سنگ تراش ساخته شده اند، ولی به طور معمول پله ها با آجر بنا می شوند. پلکانهای آب انبارها به طور معمول در محور مخزن ایجاد نشده اند و بسته به وضع و موقع بنای مخزن با واحدهای پیرامون و میزان زمینی که در اختیار قرار داشته در کنار یا روی محور بنا گردیده است.

در یزد آب انبارهای ساخته شده به دست زرتشتیان بیشتر دارای دو پلکان برداشت آب است، یکی برای زرتشتیان و دیگری برای مسلمانان. آب انبار معروف « ریگ » نیز که از آثار دوران کهن یزد است، دو مسیر برداشت دارد؛ یکی از سوی « میدان خان » و دیگری از جانب بازار « پنجه علی » سابق.  همچنین آب انبار باغ دولت آباد دو محل برداشت آب از داخل و خارج باغ دارد. پوشش مسیر راه پله یا شیر به گونه دوپوش ، به کمک قوسها و رومیها اجرا می شود.

شیوه آجرکاری راه پله ها در سقف و دیواره ها در عین سادگی از گوناگونی خاصی برخوردار است. از آن جمله اند آجرکاریهای راه پله های آب انباررهای کاشان که تا پنج گونه مختلف را در آنها شاهد هستیم. پاشیر عمده آب انبارها جای به نسبت وسیعی است که می تواند تعدادی از برداشت کنندگان آب را در خود جای دهد. این محل در هنگام تابستان جایگاه مناسبی برای جمع شدن و گپ زدن همسایگان به شمار می رود. در زیر شیر محل برداشت آب چاله ای است که به چاهی عمیق ختم می گردد که سرریز آب کوزه ها و ظرفها وارد آن می شود. روی چاله بزرگ پاشیر به طور معمول قطعه سنگ بزرگی با سوراخی در میان قرار می دهند تا مشکل و خطری برای برداشت کنندگان آب به وجود نیارود. بر فراز پاشیر نیز سقف دوپوشی قرار دارد که گاه نیز روزنی برای روشنایی در وسط آن جا سازی شده است. در کاشان نمونه هایی در دست است که برای خنک کردن خانه مجاور، از محل پاشیر به آن کانال تهویه کشیده اند. 

پاشیر در آب انبارهای یزد

پاشیر

پاشیر چیست:

پاشیر اتاقکی است( که درکنار خزانه آب انبار جای دارد) و یک چاه هرز آب زیر آن است. چون هر بار که کسی شیر آب را باز می کرده، بستن آن دشوار بوده  آب زمین می ریخته است. نیز برای پاک کردن سالانه لجن ته خزانه، آب آن را درون چاه رها می کردند. در پاشیر گاه یک تا سه شیر آب وجود داشت، شیرها بسیار بزرگ بودند.

بادگیر یا خیشخان:

برای خنک نگه داشتن آب، شمار آن از یک تا شش بادگیر در تغییر بوده است.برخی جاها بادگیر نداشته و به جای آن خیشخان دارد. نمونه ای از آن در شهر زواره و در نزدیکی مسجد پامنار دیده می شود. گاه با بهره گیری از بادگیر، آب خزانه به اندازه ای خنک می شود که تحمل سردی آن برای دندان دشوار است.

بسته به جایگاه آب انبار و بادهای محلی، چنانکه در بالا نیز به آن اشاره شد، یک تا شش بادگیر در آن می ساختند.

وجود بادگیرهای متعدد یک دهانه و چند دهانه در بالای برخی از انبارهای آب به این دلیل است تا از هر سو که باد می وزد، از آن بهره جسته شود و به طور دائم جریان هوا به گونه « بده و بستان » به وسیله بادگیرها در منبع برقرار باشد. در آب انبارهایی که بادگیر یا بادگیرهای بلند وجود ندارد، برفراز طاق نیم کره یا مخروطی شکل انبار، سوراخی می گذارند و هواکشی چون بادگیر کوتاه می سازند تا جریان هوا را برقرار سازد. در آب انبارهای شرق خراسان و ناحیه تایباد به آب انبارهایی برخورد می کنیم که در چهار جهت گنبد فراز منبع، چهار درگاهی برای هواکش ایجاد کرده اند.

آب انبارهای یک بادگیری : آب انبار قلعه ندوشن، کهنه خرانق ، استخر بافق و جُنُک یزد.

آب انبارهای دو بادگیری : آب انبار حظیره، دخمه ، نظریان، کهنه، مریم آباد، قاسم آباد، شهدای فهرج یزد.

آب انبارهای سه بادگیر : جواد روستای شمس ، چمن اردکان، علی میبد.

آب انبارهای چهاربادگیری : تعداد این نوع آب انبارها زیاد است که  دراینجا فقط اشاره ای به چند نمونه ی شاخص آن می کنیم . آب انبار نصرت آباد، میرصالح اردکان، گلشن ، نصرآباد، دروازه  شاهی ، گذر یوزداران، قندهاری ، شاه ابوالقاسم ، کیخسروان ، آتشکده ، سیدصحرا در یزد و کلار میبد.

آب انبارهای پنج بادگیری : آب انبار میرچقماق ، سیدفتح الدین رضا.

آب انبار شش بادگیری : شاید مشهورترین آب انبار یزد در میان عموم آب انبار شش بادگیری باشد. این آب انبار در حال حاضر دارای شش بادگیر است سه بادگیر آن از ابتد ساخته شده بود و سه بادگیر دیگر بعدها به آن الحاق شده است. استاد علی سیاه و استاد غلامرضا ، بادگیرها را دوباره بازسازی کرده اند.

 در این آب انبار با کمی دقت در شکل بادگیری ها، تفاوت سه بادگیر قدیمی با دیگربادگیرهای آن مشهود است.

آب انبار هفت بادگیری : یک نمونه آب انبار با دو مخزن چسبیده بهم و هفت بادگیر ، در روستایی در منطقه متروک راه خرانق برداشت شده است.

شکل بادگیرها:

 بادگیریک طرفه : بادگیریک طرفه بیشتر در منطقه اردکان و میبد با شکل خاص خود رایج است.

 از نمونه های شاخص آن ، آب انبار کلار میبد، میرصالح و چمن اردکان می باشد. در شهر یزد نیز تعدادی آب انبار دارای بادگیر یک طرفه وجود دارد مانند: آب انبار دروازه شاهی، شاه ابوالقاسم ، سیدزنگی و شیخداد. بادگیرها بیشتر آب انبارهای صحرایی نیز یک طرفه است. آب انبار گنبد سبز دارای دو مخزن و دو نوع بادگیر یک طرفه و چهار طرفه است.

بادگیر دو طرفه : آب انبار جُنُک و خواجه و دولت آباد یزد دارای بادگیر دو طرفه می باشند.

بادگیرچهارطرفه: رایج ترین نوع بادگیر در شهر یزد بادگیر چهار طرفه است نکته قابل ذکر در مورد این نوع بادگیر ، بسته بودن قفسه های مجاور هم، در یک کنج مشترک است. آب انبار سیدصحرا ، سیدفتح الدین رضا، حسن آباد، کیخسروان ، آتشکده ، دخمه و ... دارای این نوع بادگیر می باشند.

بادگیر شش طرفه : یک نمونه بادگیر شش وجهی در آب انبار امامزاده یزد برداشت شده است این بادگیر در تیزه پوشش قرار گرفته است( جایی که معمولاً خیشخان قرار می گیرد).

بادگیر هشت طرفه : آب انبارهای میرچقماق، شش بادگیری ، نعیم آباد ، نصرآباد و حمام گودک دارای بادگیر هشت وجهی هستند. آب انبار خانم جان روستای عزآباد دارای یک بادگیر چهارطرفه و یک بادگیر هشت وجهی است.

جهت بادگیر :

 جهت قفسه ی بادگیر در آب انبارها در هر منطقه با توجه به باد مطبوع در نظر گرفته شده است بر همین اساس اغلب آنها به سمت شمال غرب( باد اصفهانی) هستند، در این حالت بادگیرهای به طرف باد مناسب حالت مکنده دارند و بادگیرهایی با جهت مخالف ، خروج هوا را میسر می سازند.

 با در نظر گرفتن جهت باد، تعدادی بادگیر در قسمتهای مختلف آب انبار تعبیه شده که تعداد آنها از یک تا هفت بادگیر در نوسان است. بی شک تعدد بادگیرها در جهت باد مناسب خنکی بیشتر آب را به همراه داشته است. آب انبارهای صحرایی دارای یک بادگیر یک طرفه و یا حداکثر دوطرفه هستند و در موارد استثنایی از سه بادیر ( آب انبار جواد روستای شمس ) و چهار بادگیر ( آب انبار نو مهریز) استفاده شده است.

پلان ومقطع آب انبار شش بادگیره یزد 

بادخان:

  مؤثر بودن بادخان ها، به ایجاد حداکثر اختلاف فشار بین منافذ ورودی و هوا و بادخان بستگی دارد. جابجایی هواد در اطراف ساختمان ، اندازه و موقعیت بادخان و گشودکی ها را تعیین می کند ( و در بعضی موارد، فرم واقعی ساختمان) ؛ البته در صورتی که اختلاف فشار به حداکثر برسد. آثار مقاومت در برابر جریان هوا در داخل ساختمان نیز، عامل اصلی تعیین کننده ی فرم کلی داخلی است.

بادخان ها و بادخورها :

معمولاً نوع ساختمان مشخص می کند که کدام نوع از تهویه ی هواکش ( بادخان ها ، بادخورها یا ترکیبی از این دو) مناسب تر است.

استفاده از بادخان ها به عنوان وسایلی طبیعی برای کشیدن هوا از داخل ساختمان ، مزایای و محدودیت هایی دارد. بادخان به عنوان خروجی عمل می کند و هوای تازه یا از طریق پنجره ها، منافذ و لوله های زیرزمینی و یا از طریق بادخورها تأمین می شود. محدود کردن مقاومت در برار جریان هوا در طول ساختمان نیز- همانند همه ی طرح ها و الگوهای تهویه ی هواکش- مسأله ی مهمی است. بنابراین ،  معمولاً برای برآورده ساختن این مهم، اجرای یک پلان باز در فضای داخلی ساختمان لازم است. در مقایسه با تهویه ی مکانیکی ، در تهویه با استفاده از بادخان ها تنها می توان یک جریان هوایی با سرعت پایین ایجاد کرد. بنابر این در مواردی که تهویه با استفاده از بادخان انجام می گیرد، باید کانال کشی را به حداقل رساند؛ زیرا شبکه ها و تقاطع ها باعث کاهش جریان هوا می شود. طرح ساختمان باید به نحوی باشد که باعث تشدید جریان هوای طبیعی از طریق بادخان شود.

بادخورها:

 ویژگی بادخورها با بادخان ها متفاوت است و به دلیل اینکه اجازه می دهند هوای تازه وارد شده با هوای داخلی مخلوط شود- به ویژه در ساختمان های دارای حجم زیاد مؤثر هستند. در حالت کلی، چون سرعت هوایی که بادخورها دریافت می کنند. نسبتاً بالاست، محل ورود هوا به فضای داخلی نباید به ساکنین ساختمان نزدیک باشد.

  در مواردی که به علت شرایط محیطی مانند ورود سر و صدا به داخل، آلودگی و پایین بودن میزان جابجایی هوا، در بدنه ی ساختمان نمی توان منفذی برای مسائل تهویه ای داشت ( این حالت در بیشتر محیط های شهری وجود دارد) ممکن است از بادخور استفاده شود. گاهی از بادخور ، در فضای محصور یک ساختمان – مانند دهلیز سرگشاده- نیز استفاده می شود. در این موارد ، دهلیز سرگشاده به صورت طبیعی تهویه می شود.

 در حالی که بنای اطراف این دهلیز به صورت مکانیکی تهویه ی مطبوع می شود. درحالت دیگر بادخورها را می توان روی زمین قرار داد ( با فاصله ی کمی از خود ساختمان) در این موارد ، برای تهویه ی کم شدت ساختمان ، هوای تازه از طریق لوله های زمینی وارد ساختمان می شود.

سردر:

 سردر به عنوان چشم‌گیرترین قسمت آب‌انبار، صحنه هنرنمایی هنرمندان و معمارانی شده است که آن را با انواع تزیینات چون کاشی‌کاری، آجرکاری، کاربندی، مقرنس‌کاری و کتبیه در انواع ثلث و نستعلیق و بنایی آراسته‌اند. این کتیبه‌ها علاوه بر زیبایی، شناسنامه بنا نیز محسوب می‌شوند.

اندازه سردر آب‌انبارها بسته به بزرگی منبع و چگونگی موقعیت آنها داشت. یعنی هر آب‌انباری که از لحاظ حجم آب‌گیری یا موقعیت محلی بزرگ‌تر بود سردری رفیع‌تر داشت و بالعکس هر آب‌انباری که حجم آب‌گیری کمی داشت و در یک موقعیت استراتژیک محلی و مهم بنا نشده بود از سردر کوچک‌تر و کم‌کارتر برخوردار بود

 

سبد خرید خالی است